Vreugtied

Op ’t gebeed van wat noe de provincies Oos- en Wes-Limbörg zien, gaof ’t al van zier vreug euverbliefsele van minselike prizzentie. E jegerskamp in de naobersjap vaan Mestreech vaan mie es 300.000 jaor geleie tuint aon tot Limbörg in eder geval tot de jachgrun vaan ’n oervolk behuurde. Ouch vaan Neandertalers woorte twie kilometer westelik vaan Mestreech artefakte gevoonde vaan mie es 100.000 jaor geleie. Wie z’ch ’t landies roontelum 8000 veur 0 oet ’t Limbörgse tröktrok, begóste lankzemaon de Limbörgse lössgrun bebouwd te weure. De Bandkeramiekers lete roond 5300 veur 0 veural in ’t midde vaan Oos-Limbörg hun spore nao. In de Steintied vaan 4000 – 1800 veur 0 graofde huiers nao vuurstein in de mergellaoge die ze voonte in ’t zuie van Oos-Limbörg. De Broonstied vaan 1800 – 750 veur 0 zaog veural in de Kempe bewoening vaan e volk wat oonder invlood stoont vaan de Midde-Europese culture.

Op ’t begin vaan d’n iezertied voonte in Limbörg zjus wie in de streke roontelum us versjèllende invasies vaan oer-Kelte aofkomstig oet Midde-Europa plaots. Ze oonderworpe de lui die hei woende en versmolte lankzem mèt hun cultuur. Dees keltische Germaone stamde aof vaan de Kurgan-cultuur, die roond 5000 veur 0 in e gebeed noordelik vaan de Kaspische Zie bestoont. Doezend jaor later verspreide die volke z’ch in de riechting vaan Europa en oongeveer 3000 veur 0 waore ze prizzent in Scandinavië, de Lieg Len en Noord-Duitsland. Oonder de lèste invasiegolf in Limbörg kaom ’n confederatie vaan stamme euver, boe-oonder de Eburone. Boe de Eburone ziech nao hunnen euversteek zjus neerlete is oondudelik, meh zie höbbe in eder geval hun spore achtergelaote in ’t oostelik deil vaan ’t Nederlands revieregebeed, in Wes-Limbörg en roontelum Aoke.

Roond 57 veur 0 kaome de Roemeine nao Noord-Gallië, boe-oonder ’t allewijlig Limbörg vèlt, veur hun euverheersjappij te vestige. Op ’t ind vaan 56 veur 0 lökde hun dat. ’nen Opstand vaan d’n Eburonestam mèt hun boondgenote tege de Roemeinse euverheersers sjijnt veur d’n ierste kier ’t leech euver Limbörg in de gesjreve historie-annaole. Op ’t begin waore de Eburone oonder leiing vaan Ambiorix de euverwinners, die ’t veur eve lökde veur ’t Roemeins jök aof te goeje, meh oetindelik móste ze z’ch toch aon de Roemeine oonderwerpe. Hun woort ’t land aofgenome, wat daomèt es de nuiste provincie vaan Gallië bij ’t Roemeinse riek ingelief woort. De Tungri, ’n oonbekind volk, naome oonder de euverganksjaore vaan de ierste iewe veur en nao 0 de plaots vaan de Eburone in. De civitas Tungrorum maakde es bestuurseinheid deil oet vaan de provincie Gallia Belgica. Häör caput of huidplaots waor Atuatuca Tungrorum of ’t allewijlig Tóngere.

Oonder dees periood vaan Roemeinse euverheersjappij lete z’ch Roemeinse ambtenere, handeleers en handwerklui, groetendeils oet zuielik Gallië en de zuielike Rienlen, in Limbörg neer. Heele, Tóngere, Mestreech en Hael waore de huidplaotse. De boerehäöf, geneump villae, waore de geudere vaan Roemeinse en Gallo-Roemeinse koloniste. ’t Zuie vaan Limbörg waor daobij ’t meis bevolk. Roontelum 320 nao 0 zouw de bisjop vaan Aoke, Maternus, de ierste bisdomme vaan Tóngere en Mestreech gestiech höbbe.

De euvergebleve inheimse bevolking waor neet gelökkig mèt de nui Roemeinse euverheersjappij. Zie zaoge de Roemeine es plundereers, die roufde en maorde en dat doge veurkoume es bewind veure en ’t bringe vaan de vrei. Bij wäörd vaan weerstand bleef ’t neet allein. Ouch mèt gewaopende middele stoont de inheimse bevolking op tege de Roemeinse prizzentie op hun territorium. De pacificatie vaan Gallië waor daomèt e veur de Roemeine lankdorend perces.

Door dees Roemeinse verouvering woorte de zuielike Lieg Len geromaoniseerd. Dit in tegestèlling tot de noordelike Lieg Len die al vaanaof de twiede iew gegermaoniseerd woorte. Ouch lang nao ’t ineinvalle vaan ’t Roemeins riek behuurde de zuielike Lieg Len, boe-oonder Limbörg, tot e soortemint van Germaons-Romaons minggebeed.

Allewel de aofbrökkeling vaan de Roemeinse mach al in de daarde en veerde iew nao 0 aon de geng waor, heet ’t tot deep in de viefde iew gedoord ie ’t Roemeins euverheidsgezag gans inein veel. In 459 veel Kölle veurgood in han vaan de Franke, ’n losse federatie vaan Germaonse stamme die iers e gebeed tösse Rien en Weser bewoende. Heimèt kaom ouch definitief ’n ind aon de Roemeinse mach in ’t Limbörgs gebeed.

Limbörg veel in dee nuie Frankischen tied in e gebeed geneump Austrasië, wat ’t hartland vaan de Franke woort. Veural ’t zuie vaan Limbörg waor e deil vaan ’t herkomsland vaan de later Karolingische keuningsdynastie vaan de Franke. De Karolingers maakde ’t Maos-Riengebeed, boe-oonder Limbörg veel, tot hun administratief en cultureel centrum. Sjarel Martel en de opvolgende Karolingers, boe-oonder Sjarel de Groete, waore daorum veur de bewoeners vaan Limbörg en ’t aonpaolend Rienland inheimse keuninge.
Sjarel de Groete z’n regeerperiood doorde vaan 768-814. Oonder deen tied waor in eder geval door ’t gans riek vrei binne de rieksgrenze. Op ’t ind vaan de regeerperiood vaan Sjarel de Groete z’ne zoon, Lewie de Vrome, dee vaan 814-840 keizer waor, gaof ’t probleme. ’t Gaof ouch verdeilheid binnenin ’t Frankisch riek en de drei zäöns vaan Lewie de Vrome, Lotharius, Lewie d’n Duitser en Sjarel de Kale, vreigelde z’ch drum. Bij ’t Verdraag vaan Verdun woort ’t riek oonder hunnen dreie verdeild. Lotharius d’n Ierste kraog ’t Middelriek, boevaan Limbörg ’n oonderdeil waor. In 855 woort dat Middelriek weer opgedeild in e noordelik en zuielik deil. ’t Noordelik gedeilte, boetouw ouch Limbörg huurde, veel oonder Lotharius d’n Twiede. Dit noordelik gedeilte woort nao häöm Lotharinge geneump of ouch wel Oonder-Lotharinge. Vaanaof 859, ’t jaor vaan d’n doed vaan Lotharius d’n Twiede, gaof ’t stried um Lotharinge. ’t Verdraag vaan Meerse vaan 870 bepaolde tot de Maos de grenslijn woort, boemèt ’t gedeilte vaan Limbörg oostelik vaan de Maos tot ’t Oos-Frankisch riek góng hure en westelik vaan de Maos tot ’t Wes-Frankisch riek.
Wie de mach vaan de Frankische keuninge lankzem achteroet góng, verbrökkelde hun riek in de iewe roontelum ’t ierste millenium. En mèt die verbrökkeling vóng ouch ’t oetereinsjäöre vaan ’t hartland vaan dat Frankisch riek aon. De umligkende kleinder machte make z’ch meister vaan gedeiltes vaan ’t Limbörgs gebeed, daomèt ’nen tied vaan staotkundige verbrökkeling inlojjend, dee iers lankzem begint, meh veural in de hoeg-middeliewe doorzèt en zöl dore tot op ’t ind vaan de achtiende iew.

Bronnelies
Grisart, A., César dans l’est de la Belgique: les Atuataques et les Éburons, in: Les Études classiques, tom. 28, no. 2, 2 avril 1960, 129-204.
Janssens, U., De Oude Belgen; Geschiedenis, leefgewoontes, mythe en werkelijkheid van de Keltische stammen, The House of Books, 2007.
Jappe Alberts, W. , Geschiedenis van de beide Limburgen, Van Gorcum, Assen, 1972.
Nouwen, R., Tongeren en het Land van de Tungri (31 v. Chr. – 284 n. Chr.), Eisma Leeuwarden/Mechelen, 1997.
Ras, de, J., Histoire de Maestricht, 1ère partie; depuis son origine jusqu’au XII siècle, suivi d’un mémoire historique, diplomatique et critique sur la souverainité du Prince-Évêque de Liège à Maestricht, Clymans, Louvain, 1899.
Robinson, O. W., Old English and its closest relatives; A survey of the earliest Germanic languages, Stanford University Press, 1992.
Roymans, N., Ethnic Identity and Imperial Power. The Batavians in Early Roman Empire, in: Amsterdam Archaeological Studies, 10, Ch. 4, Amsterdam, 2004.
Schönfeld, M., Slicher van Bath, B. H., Boeren, P. C., Friezen, Saksen, Franken; Lezingen gehouden voor de Dialect-Commissie der Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen op 14 mei 1947, in: Bijdragen en Mededelingen der Dialecten-commissie van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen te Amsterdam, X, Noord-Nederlandsche Uitgeversmaatschappij, Amsterdam, 1947, 47-68.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.