Mèt de touwnummende staotkundege verdeilheid van Limbörg en de touwnummenden invlood van de versjèllende euverheersers op dees Limbörgse gebede, woort ouch veural in de 17de en 18de iew mèt en mèt ’n ind gemaak aon ’t gebruuk vaan Limbörgs es ambstaol. Roond 1800 spraoke wiedoet de meiste Limbörgers in Wes- en Oos-Limbörg Limbörgs. Sjrieve op ze Limbörgs gebäörde, meh neet zoe dèks. Ein vaan de wienege veurbeelde kump oet Heele boe ’t e gesjreve stök op ze Limbörgs gief oet ’t aonteikeningebeukske vaan Andries Hoenen vaan Heerlerhei, gebore 1760.
Veur administratie vaan de euverheid en rechspraok, zoe wie communicatie mèt de euverheid, sjriftelek en dèks ouch móndeling, woorte roond 1800 die taole gebruuk, die in de 17de en 18de iew door de euverheersers vaan boete Limbörg ingeveurd waoren en boemèt door d’n euverheerser beter geadministreerd kós weure.
De prins-bisjop vaan Luik z’n ambsspraok waor Frans. Heer waor mèt-Hier in Mestreech en heersde wijer euver ’t Graofsjap Häör (Horn), zoe wie ’t graofsjap Loon, wat groetendeils Wes-Limbörg besloog.
Mèt de Hollandse ambtenere woort ’t Hollands noe gebruuk es officieel ambsspraok in die gedeiltes vaan Oos-Limbörg, die oonder euverheersjappij vaan de Rippubliek kaome. Dat waor veur dat deil vaan Mestreech wat de Rippubliek oonder z’ch had, zoe wie de hèlf vaan de Len vaan Euvermaos bestaonde oet e deil vaan ’t graofsjap Daelhem, de heerlekheid ’s-Hertogenrade en ’t graofsjap Valkeberg. Ouch in ’t Staots Euverkerteer vaan Gelder, mèt Venlo, Staeveswaert en ’t Amb Mofert, meh zoonder Zjwame en Elmp, woort Hollands ingeveurd.
Mèt de Oosteriekers woort Frans ingeveurd es officieel ambsspraok. Dat beteikende tot lui in Remun, Wiert en de aander hèlf vaan de Len vaan Euvermaos met veural Daelhem, ’s-Hertogenrade en Valkeberg mèt ’n Franstaolege euverheid te make kraoge.
De Keuning vaan Pruse bezat ’t Prusisch Euverkerteer vaan Gelder, wat ’t groetste deil vaan ’t noorde vaan Oos-Limbörg waor en boe-oonder Venroj en Haors. Prusisch vervóng dao Limbörgs es ambsspraok. Zitterd waor dao vaanaof 1555 ein vaan de ierste boe ’n vervenging vaan Middellimbörgse sjrieftraditie veur de Hoegduitse plaotsvoond.

Oonder de Fransen tied vaan 1794 tot 1814 waore veur de Franse hun leveswijs, wètte en spraok superieur. De Limbörgers kraoge te make mèt ’ne Fransen taolpolletiek dee z’ch intollerant ten aonzeen vaan minderheidstaole opstèlde. Dit waor ’ne polletiek dee ’n veurtzètting waor vaan de Fransen iefer veur eder in hun ouge patois, of ’t noe Provençaols, Bretoens, Cattelaons of Baskisch waor, te vervange door de glorieus spraok vaan Racine en Voltaire. ’ne Strange verfransingspolletiek woort geveurd, boebij de ambsspraok veur alle ambteleke documinte inkel Frans moch zien. Vaanaf 1794 moch de börgerleke rechspraok allein op ze Frans geveurd weure. Officieel stökker mochte vaanaof 1803 allein op ze Frans gedoon weure. Allein de inveuring vaan Frans in ’t basisoonderwies oondervoont meujelekhede. Dit trof evels neet de ganse bevolking. Woersjijnelek waor 50 procent vaan de manslui en 70 procent vaan de vrouwlui analfabeet. Dees sjriefoonkundegheid laog lieger in de stei en hoeger op ’t land.
Vaanaof 1803 woort de spraokpolletiek get losser gelaote. Neve Frans moch noe ouch Vlaoms es ambsspraok, oet reie tot zelfs väöl vaan de ambtenere gei Frans kós. Mèt Vlaoms woort netuurlek op dat momint neet gemeind ’n bestaonde einheidstaol, meh de dialekte vaan ’t Wes-Germaons, die in ’t zuie vaan de Lieg Len gesproke woorte, boe-oonder ouch die vaan ’t Limbörgs woorte gemeind. In ’t departemint vaan de Roer woort noe neve Frans ouch Prusisch es ambsspraok touwgelaote.
Umtot evels de bovelaog vaan de bevolking al sterk verfrans waor en ’t volk polletiek geine factor vaan beteikenis späölde, gaof ’t wieneg weerstand tege de Franse taolmaotregele. Frans waor al vaan veur 1794 ’n importante spraok. Mode en de kemedie waore veur de bezètting al gans op Paries geriech. Väöl Limbörgers waore ouch beïnvlood door ’t kortbijligkende Waoleland, zoewiezoe in Wes-Limbörg, wat iewelank oonder ’t prins-bisjopdom Luik veel, meh ouch väöl deile vaan ’t midde en zuie vaan Oos-Limbörg. Veural gezètte oet Luik woorte hei geleze. Oonder de Fransen tied moch vaanaof 1810 mer ein gezèt per departemint versjijne, meh veur neet-Franstaolege departeminte woort ’n twietaolege oetgaof touwgestande. In Mestreech kaom evels allein ’n Franstaolege gezèt oet. Ouch de kemedie, die al vaan veur de Fransen tied gans op ze Frans waor, woort noe allein nog mer op ze Frans opgeveurd.

Naotot de Hollenders de euverheersjappij euver Limbörg vaan de Franse hadden euvergenome, maakde Wöllem d’n Ierste bekind Hollands es landstaol vaan de zuieleke Lieg Len te besjouwe. Mèt zienen otoritaire stiel woort Hollands vaan bovenaof es ambsspraok opgelag. Heibij woort vaan twie dinkmeneren oetgegange. De ein waor vaan de Franse rivvelutie aofkomsteg en waor: Ein Staot, Ein Spraok. De ander kaom oet de Prusische gebede en kloonk: Ein Spraok, Ei Volk.
Al direk nao 1815 begós de Hollandse regering mèt maotregele te numme veur in al de nui euvergenome gebede in de zuieleke Lieg Len Hollands es officieel landstaol in te veure. Versjèllende rieksdeenste in Mestreech en woersjijnelek ouch ander deile vaan Limbörg geneerde z’ch in 1816 nog veur die Hollandse taol. Vaan directeur tot de liegste ambtenere kalde geine ouch mer ei woord Hollands en weigerde z’ch aktes in die taol opgestèld te registrere. Mèt e taolbesluut vaan 1819, wat geprizzenteerd woort es de bringer vaan gewaorbörgde taolvrijheid, woort ’t Hollands obbins tot ambsspraok verklaord veur Limbörg, zoe wie de Vlaomse provincies Oos- en Wes-Vlaondere en Antwerpe. Alle officieel documinte mochte vaanaof noe allein mer in de Hollandse taol versjiene. Dat beteikende tot ’t gebruuk vaan eder ander taol, of dat noe Limbörgs waor, meh veural Frans wat op dat momint ambsspraok waor, woort heimèt verboje.
Dit gebäörde neet zoonder tegestand vaan ’t volk, wat z’n eige spraok neet oondervoont es dezelfde es de Hollandse taol. Wijer waore ouch de meiste ambtenere neet in staot veur aon dit besluut gehuur te geve, umtot zie gaaroet gein Hollands kóste. De reactie vaan de Hollandse regering in 1817 waor taoldwank touw te passe. In euverheidsdeens in Limbörg zouw niemes mie beneump of bevorderd kinne weure, dee neet ouch de Hollandse taol kós kalle en sjrieve. Deginnege die al in euverheidsdeens waore, zouwe verplaots weure of op wachgeld gezat weure, es ze z’ch ’t Hollands neet eige maakde. In wie wied me op ’t begin daoveur oetzunderinge heet mote make is neet bekind. Limbörgers spraoke jummers gein Hollands.
De door de Hollenders beneumde gouverneur vaan Limbörg De Brouckère waore ’ne veurstender vaan ’t gebruuk vaan Hollands, meh heer kós neet tegegoon tot ’t Limbörgs parlemint (Provinciaol Staote) allein Frans gebruukde. Vaan ’t Limbörgs parlemint waor daan ouch gein Hollands te verwachte. Nog in 1830 kós z’ch mer ’n dreital vaan de leie suffisant op z’n Hollands oetdrökke. In 1829, zelfs tegen ’n oetdrökkelek verbod in, weurt de taolkwestie oetveurig bediscussieerd en weurt e verzeuk aon de keuning geriech veur taolvrijheid touw te laote. In ’t noorde vaan de Lieg Len gaof ’t geinen taoldwank. Wiezoe in de zuieleke Lieg Len wel?
Neet allein de Limbörgse pollitici kalde gein Hollands. Dat waor in deen tied ouch zoe veur de hoeg ambtenere. De avvekaote en notarisse doge in de beginjaore vaan deen Hollandsen tied in Limbörg ouch gein meujte veur Hollands te liere en gebruke. Ouch de liegere clèrgé, dee de volkstaol in ’t zuie spraok, verzat z’ch tege de inveuring. Mèt ’t Hollands had me bang tot zoe sloepeteg ouch ’t calvinisme ingeveurd zouw weure.
Veur de Hollandse regering waor oonderwies e belankriek instrumint op de langeren termien veur de verhollandsingspolletiek vaan Limbörg toch door te kinne veure. In ’t oonderwies vaan lieger sjaol tot universiteit kóste kinder zoe mèt taoldwank vaan jongs aof aon Hollands aongelierd weure, wat op d’n doer veur verhollandsing zouw zörge. Aonvankelek in 1817 leet Wöllem d’n Ierste nog ’t gebruuk vaan de spraok die in de regio gesproke woort touw en verpliechde allein tot Hollands, zjus wie Frans, es vak gegeve woort. Meh in oktober 1823 woort Limbörgs verboje in de klaslokale en mós al bij eder nui sjaoljaor allein Hollands es veurtaol gebruuk weure, zoetot vaanaof ’t sjaoljaor 1828-1829 Hollands de verpliechde veurtaol veur ’t oonderwies waor in alle klasse. Daoneve woort ’ne liergank Hollandse spraok- en lètterkunde ingestèld en ’t volge devaan veur alle lierlinge verpliech gemaak. Dit is e perces wat z’ch in Oos-Limbörg zouw doorzètte, meh oonder drök vaan awwers mós toch Frans ouch weer es veurtaol in ’t Oos-Limbörgs oonderwies touwgelaote weure. In de Limbörgs-Duitse grensregio gaof ’t ouch probleme. Dao waor Prusisch in sjaole gebruuk en stoonte de Limbörgers op ’t gebruuk vaan Hoegduits. Gemeintes kierde dao dèks ’t oonderwiesgeld neet aon lierkrachten oet es zie neet ’t Hoegduits aon de kinder lierde.
Door gans Limbörg gaof ’t ouch probleme mèt deze verhollandsingspolletiek umtot ’t gein oonderwiezers gaof die genóg Hollands kóste veur ’t aon kinder te oonderwieze. Wijer waor Wes-Limbörg jaorelank deil vaan Luik gewees. Mestreech waor in deen tied, nao Breusel, de mies verfransde stad in de zuieleke Lieg Len. En sommege oosteleke deile vaan Oos-Limbörg hadde jaorelank oonder Prusische euverheersjappij gestande. Daorum waor veur Hollands gaaroet geine basis in Limbörg. Neve de wètteleken dwank bedach de regering in Den Haag z’ch ouch tot positief maotregele nudeg waore. Ein zier succèsvol maotregel waor ’t verspreie vaan gratis oonderwiesmatriaole op z’n Hollands. Iers nao ’ne langen euvergankstied, veural vaanwege oonderwies in de Hollandse taol, woorte de Oos-Limbörgers get bekinder gemaak mèt dees vreem spraok.
In Wes-Limbörg, door de Belsj aofsjeiing, zouw dit perces evels oonderbroke weure. In de nui Belsj Staot woort al wat Hollands waor aofgesjaf en ’ne verfransingspolletiek doorgeveurd. Tot roond 1870 zouw ’t oonderwies, meh ouch ’t officieel taolgebruuk, in Wes-Limbörg obbenuits verfrans weure. Daonao, oonder invlood vaan de Vlaamse Beweging, woort veural vaanaof d’n Twiede Wereldoorlog ’ne nuie verhollandsingspolletiek ingezat, boebij op ’t Vlaoms deil vaan Belsj ederein d’n Hollandse standerd mós liere. Al wat neet aon dees normtaol voldoog, dus ouch ’t Limbörgs, woort heibij es onbesjaof gebrandmèrk.
D’n taoldwank, in Oos-, meh ouch in Wes-Limbörg, zouw evels blieve bestoon, tot in euzen allewijlegen tied. Gebruuk vaan Hollands door euverheidsdeenste zouw lankzemaon, allewel later in Wes-Limbörg, geweente weure, meh de wètte die Hollands es insegste taol veursjreve blieve groetendeils tot vendaog d’n daag bestoon en laote gebruuk vaan Limbörgs, ouch nao de erkinning vaan Limbörgs es taol in Oos-Limbörg in 1997, neet touw.

Iers veurziechteg veur de Belsj aofsjeiing, meh vaanaof 1840 zier naodrökkelek, trooj ’n positief intrèsse veur de eige sociaol-cultureel identiteit in Oos-Limbörg nao väöre. Dit gebäörde es ierste mèt de opriechting in Remun vaan de Société Dramatique de Ruremonde (d’n Dramatiek) in 1838 en de Sociëteit Momus in 1840 in Mestreech. De groete naome vaan de begintied in Remun waore Charles Guillon en Emile Seipgens. In Mestreech waore G. D. L. Franquinet, Laurent Polis en Alfons Olterdissen de bekinde kopstökker.
De twie gezèlsjappe hadde ing kontake oonderein. Es expliciet buut veur alletwie gol noets de eige aw mojertaol te vergete. Veural binne dees cultureel organisaties oontstoont ’n touwnummende belankstèlling veur de Limbörgse taol. De leie vaan alletwie de sociëteite verzörgde väöl publicaties in hun dialek vaan ’t Limbörgs. Ouch woorte väöl Limbörgstaolege kemediestökke opgeveurd. Daoneve woort op ’t begin nog ummertouw väöl Frans gebruuk. Tösse 1850 en 1918 woort de rol vaan ’t Frans gestiedeg verkleind. De groeter aondach veur de eige taol doog ’t prestiesj vaan ’t Frans aofnumme.
Allewel Hollands lankzemaon ouch gebruuk zouw goon weure, hadde de Hollandse taolwètte neet väöl invlood op ’t Limbörgs cultureel leve.
Momus woort trouwes door ’ne gróp liberaol börgers opgeriech, dee anti-Hollands waor en aonsleting mèt Belsj veurstoont. De buuts en discourse woorte evels dèkser zoe fèl en polletiek gelaoje tot, veur ’t behaajd vaan de sociëteit, beslote woort gein polletieke, relizjeuse of persoenleke bute mie touw te laote. Ouch Limbörgs moch hei dus neet mie veur polletieke discourse gebruuk weure. Of dit ouch regel waor bij d’n Dramatiek is neet bekind. Emile Seipgens heet bekintelek e Limbörgstaoleg polletiek kemediestök euver verkezinge gesjreve, meh dat liekent ieder ’n oetzundering.
Ouch de geistelekheid in Limbörg lieverde ’n aondeil bij de nuigevoonden aondach veur ’t eigene vaan Limbörg. Op ’t seminarie, wat tot 1843 in Rolduc hoezerde, woort neve Frans ouch oonderwies op ze Limbörgs gegeve. Wie ’t seminarie vaanaof 1843 in Sint-Truie veurtgezat woort, kraoge ouch dao Limbörgse seminariste lèsse in de eige spraok en cultuur.

De nuigevoonde intrèsse aon de eige taol uutde z’ch neet allein in ’n renaissance vaan de Limbörgstaolege literatuur. Ouch de weitesjappeleke belankstèlling begós te koume. D’n ierste aonzat woort gegeve mèt ’t make vaan dictionairs vaan eder locaol dialek vaan ’t Limbörgs. Heele waor hei es ierste in 1884, boebij neet allein ’ne Limbörgs – Hollandsen dictionair gepubliceerd woort, meh ouch e stök klanklier en woordlier, mèt de Limbörgse verveuging vaan werkwäörd, spreekwäörd en gezègkdes en historische aonteikeninge.
Op ’t begin vaan de twintegste iew woorte wijer door de hoeglierare Schrijnen en Van Ginneken, same mèt d’n inspecteur veur ’t lieger oonderwies Verbeeten, matriaol biejeingezeumerd euver ’t gebruuk vaan ’t Limbörgs. Hei-oet zouw door d’n hoeglieraar Weijnen begin jaore 1960 e begin weure gemaak mèt ’t Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD), wat in 2008 veerdeg zouw koume. Daoneve woorte, vooral vaanaof d’n Twiede Wereldoorlog vaan väöl locaol dialekte vaan ’t Limbörgs dictionairs gemaak.

Dees renaissance limiteerde z’ch iers veural tot Oos-Limbörg. Wes-Limbörg woort in de 19de en 20ste iew ummertouw mie mètgetrokke in de Vlaamse Beweging, die veur emancipatie vaan de Vlaominge en hun Vlaomse dialekte tegeneuver de Franstaolege stoont. ’t Buut vaan de Vlaamse Beweging maakde bove-regionaol samewèrking nudeg. De Wes-Limbörgers heelte z’ch bij dees beweging get aofzijeg. Dat is neet verwunderlek es me dink tot zoewiezoe roond 1850 de Wes-Limbörgers hun volkstaol nog Duits of Duts of Diets neumde. Dit waor dudelek aanders es wie de Hollenders en Vlaominge hun taol neumde, naomelek Nederduitsch of respectievelek ouch Nederlands en Vlaams. Tösse de Hollenders en Vlaominge woort kinnelek e soortemint vaan verboondenheid vaan taol geveuld, boevaan de Wes-Limbörgers z’ch in 1850 gein deil vaan voolte oetmake. De aofzijegheid vaan de Limbörgers in de Vlaamse Beweging woort dèks door de Vlaominge mèt mistrouwe beloerd, wat ’t bezej en de oontwikkeling vaan ’n eige zelfbewöszien vaan de Limbörgers oet Wes-Limbörg aofgeremp heet. De bleuj vaan ’n eige sjriefcultuur op ze Limbörgs, wie in Oos-Limbörg, waor heidoor in Wes-Limbörg gelimiteerd. Allein Jules Frère oet Tóngere sjreef in ’t Limbörgs vaan zien plaots, meh dat waor neet tot ’t ierste kwaart vaan de twintegste iew.

Op ’t ind vaan d’n Ierste Wereldoorlog waor ’t officieel gesjreve taolgebruuk zoe wie ’t oonderwies daan ouch veural in Oos-Limbörg sterk verhollands. Frans had wieneg beteikenis mie. Veur speciaol cultureel utinge woort ouch gesjreve Limbörgs gebruuk. De aldaogse gesproke spraok bleef oondanks de verhollandsingspolletiek Limbörgs.

Es oonderdeil van de wijer bewösweuring vaan de eige identiteit oonstoont in 1926 in Oos-Limbörg de vereineging Veldeke. De sterken instroum vaan ’t Hollands nao d’n Ierste Wereldoorlog is ein vaan de reies gewees veur de opriechting vaan Veldeke door E. Jaspar en J. van Wessem. Buut vaan Veldeke waor ’t behaajd vaan ’t Limbörgs in gesproke en gesjreve vörm en e streve nao ’n einvörmege sjriefwijs, umtot dit ’t sjrieve vaan de versjèllende dialekte vaan ’t Limbörgs zouw stiepe.
Sommege vaan de opriechters vaan Veldeke hadde e paar jaor vaanteveure mèt de anti-secessioniste ’n pro-Hollandse campagne geveurd, boe-oonder Dr. E. Jaspar. Aandere, wie Jules Schaepkens, Sassen en Kemp hadde z’ch pro-Belsj opgestèld. Op de opriechtingsbiejeinkoms woort gepraot euver de begrenzing vaan ’t wèrkterrein, wat oetindelik woort bepaold op de provincie Oos-Limbörg, meh mèt e wied ope vinster nao Holland. Die geriechheid op Holland en vaan ’t Belsj eweg woort nog ins versterk wie Dr. Jaspar tot twiede veurzitter beneump woort.
Ouch woort geperbeert deveur te zörge tot ’t Limbörgs neet veur de uting vaan anti-Hollandse sentiminte of aander polletieke opinies gebruuk woort. Mèt zien artikel 2 vaan de opriechtingsstatute vaan Veldeke op 26 jannewarie 1926 woort expliciet de verspreiing vaan polletieke kemissies in de gesjreve Limbörgse spraok verboje. Veur de staotus vaan de Limbörgse taol woort evels vaanaof ’t begin wel ’n polletieke lijn getrokke. De slogan eus taol ’t dialek, gief dat ’t bèste aon. Vaan d’n eine kant woort neet oontkint tot Limbörgs ’n eige taol waor. Vaan d’n aandere kant, zeker polletiek en maotsjappelek, woort d’n term dialek veur ’t Limbörgs gebruuk, daomèt dudelek de käös aongevend tot polletiek en maotsjappelek Limbörgs oonder ’t Hollands zouw mote functionere.
Veldeke organiseerde z’ch in kring, iers door gans Oos-Limbörg. Neet tot 1975 woort in Wes-Limbörg ’n eige organisatie opgeriech, die z’ch veur de eige spraok inzat, meh dat waor los vaan Veldeke. Dat waor de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde. In 2001 kraog Veldeke ouch ’ne krink in Wes-Limbörg, dee z’ch riechde op de dialekte vaan ’t Limbörgs in Wes-Limbörg.
D’n organisatievörm vaan Veldeke en d’n insteek dee Veldeke koos, stoont vaanaof ’t begin in de naomgeving beslote. Allewel de naom Veldeke trökveurt nao d’n iersbekinde Limbörgse sjriever steit ’r op z’n Hollands ouch veur: Voor Elk Limburgs Dialekt Een Krachtige Eenheid. Edere krink vaan Veldeke zouw ’t dialek vaan ’t Limbörgs vaan hun plaots es oetgankspunt numme. Buut waor tot vaan eder dialek ’nen eige dictionair zouw koume en tot edere krink op ’t eige dialek geriech zouw blieve. Dit veujde e locaolpatriotisme wat deveur zörgde tot veur ’t Limbörgs versjèllende z’ch beconcurrerende sjriefstanderde wijeroontwikkeld woorte en veurkaom tot aon eine gesjreve standerd veur de Limbörgse taol gewèrk kós weure.

Veldeke krink Valkeberg organiseerde es ierste in 1972, en daonao eder jaor, ’n Limbörgstaolege mès in de Slevrouwekèrk in Valkeberg. Ouch in ander plaotse voonte daonao Limbörgstaolege mèsse plaots. In de carnevalswereld woort Limbörgs es officeel taol aongenome en is ’t noe gans gebrukelek veur Limbörgstaolege prinse-proclamaties, invitaties, buuts en slagers te hure. ‘t Limbörgs Vastelaovesleedsjesconcour besteit sins 1977. Van e groet aontal ingesjikde Limbörgstaolege leedsjes weurt ’t bèste gekoze tot slager van ’t vastelaovendsezoen.
Nao 1975 krieg ’t Limbörgs aondach vanoet diverse invalsheuk. Ummer mie studies, initiatieve, activiteite, programma’s, projekte en publicaties mèt betrèkking tot de Limbörgse taol versjiene. Popmeziek en leedsjes live op de buun, in ’t theater, op lp, audiocassèt, cd, radio en tillevisie weure ummertouw dèkser op ze Limbörgs verzörg. Bekans eder stad of dörp stèlt zienen eigen dictionair same en vaan sommege dictionairs koume hernuide of herzene oetgaoves oet. De oetreiking van ’ne jäörlekse Limbörgse Literaire pries door Veldeke stimuleert ‘t sjrieve. Veur mie Limbörgstaolege literatuur oet te geve weurt door Veldeke, gestiep door de Provincie Limbörg, ’n nui oetgeverij opgezat, genaomp TIC in Mestreech. Mèt de Limbörgse Literair Lies (LiLiLi) bringk zie contemporain Limbörgstaolege sjrievers op de merret. Mèt ’t opkoume vaan ’t internèt weure ouch ummertouw mie Limbörgstalege websites gemaak. Vaan vastelaovend, meziek, taol, oonderwies, relizjie, theater, culinair oonderwerpe en andere, boe-oonder ’ne Limbörgstaolege Wikipedia, versjiene hoonderde websites.

In 1983 lanceerde Veldeke 'n spelling. Al in de twiede hèlf vaan de negetiende iew bestoont groete euvereinstumming euver de spelling vaan ’t Limbörgs. Me hoof mer de stökker vaan de leie vaan de Momus in Mestreech en d’n Dramatiek in Remun nevenein te lègke veur dat te zien. Toch waor en bleef de spelling ummertouw ’n oonderwerp boe-op minnege samewèrking in Limbörg strukelde. ’t Gaof gei oonderwerp wat zoeväöl vreigel opreep. Allewel Veldeke al in 1926 basisregels veur de spelling aonnaom, kump de ierste officiëel Veldeke-spelling oet 1952 en blief 31 jaor gelle. Jan Notten weurt daan in 1983 genuujd veur ’n nui spelling op te stèlle. Tot 2003 zouw die vaan krach blieve. ’n Speciaol kemissie vaan Veldeke-leie oet gans Limbörg verzörg daan ’n hernuiing vaan de spelling, die groetendeils op die vaan 1983 veurtbouwt en ouch door de Raod vaan ’t Limburgs officiëel goodgekäörd weurt. De spelling is zoe opgestèld, tot ze touwpasbaar is op eder dialek vaan de Limbörgse taol, wat daomèt ’t locaolpatriotisme vaan eder dialek vaan ’t Limbörgs stiep.

Allewel dit locaolpatriotisme door väöl leie vaan Veldeke aongehange woort, gaof ’t ouch ander stumme, ouch vaanoet Veldeke. D’n iersten oproop veur ’t oontwikkele vaan ’ne gesjreve Limbörgse standerd ligk al in 1947. Umtot in de jaore 1980 al gezeen woort tot ’t ’nen trökloup vaan ’t aontal Limbörgskallende lui gaof, zouw mèt e verhuug prestiesj veur de taol dit tegegegange kinne weure. In 1986 pleitde de toenmaolege veurzitter vaan Veldeke, P. Houben same mèt d’n toenmaolege redacteur vaan Veldeke, P. Bakkes veur e gesjreve einheidslimbörgs, wat prestiesjverhugend zouw wèrke. De naodrök laog op de gesjreve taol, boebij gepleit woort tot versjèllende Limbörgse klanke oonder ei sjriefteike vereineg móste weure, veur zoe ’n gesjreve einheid te sjaffe.
Deen oproop weurt herhaolt in 1989 door de journalis Wim Kuipers, dee same mèt Paul Prikken hei-aon wèrkde. Kinnelek waor d’n tegestand binne Veldeke te groet veur ’n initiatief um ’ne gesjreve Limbörgsen standerd touw te laote. ’ne Boetestäönder, Paul Prikken, publiceerde in 1994 d’n ierste algemeine Limbörgsen dictionair De taal van de Maas. Dezen Hollands-Limbörgsen dictionair tèlt 30.000 Limbörgse wäörd in ’n door häömzelf gemaakde spelling, die aofwiek vaan de in deen tied bestaonde riechlijne vaan de Veldeke-spelling. Same mèt de journalis Wim Kuipers maakde Prikken planne veur ’ne gesjreve Limbörgse standerd. Zie zien de opriechters vaan de wèrkgróp Algemein Gesjreve Limbörgs (AGL), dee z’ch spellingsregels en ’nen dictionair veur zoe algemein gesjreve Limbörgs perbeert te sjaffe. ’t AGL heet z’ch es basis e kleinder dialek vaan ’t Limbörgs in Oos-Limbörg genome. Sins 2001 steit heivaan ouch ’n versie online.

De Waolse deilregering op ’t Belsj zouw bij decreet vaan 24 december 1990 es ierste ’n erkinning es regionaol inheimse spraok aon ’t Limbörgs gesproke in Wes-Limbörg geve. Ieder rope veur e soortemint vaan erkinning had ’t al decennialank gegeve, veural in Oos-Limbörg, meh zeker tot ’n polletieke of juridische erkinning vaan ’t Limbörg waor ’t nog noets gekoume. Veur de Franstaolege gemeinsjap behuurde Limbörgs heibij tot ’t spraokkundeg erfgood, wat besjerming verdeende en de menere vaan communicatie en expressie vaan de taol móste gestiep weure. Neet allein woort heiveur ’ne Conseil des langues régionales endogènes (CLRE) opgeriech veur de Waolse minister euver maotregele te advisere, meh ouch belaofde de Waolse regering z’ch bij internationaol organisaties veur regionaol spraoke hel te make. Veur ’t Limbörgs waor dees erkinning neet mie es symbolisch, veural umtot in ’t Waoleland gei Limbörgs gesproke woort. Die deile op ’t Belsj woe Limbörgs gesproke woort, naomelek Wes-Limbörg en Wes-Limbörgs Voere, vele jummers oonder de Vlaomse regering.

De Waole waore heimèt ieder es de aonvraog veur erkinning vaan ’t Limbörgs es taol die oet Oos-Limbörg aon de Hollandse regering geriech zouw weure. Op 1 miert 1996 woort ’t Advies inzake de erkenning van het Limburgs als streektaal opgezat door de Werkgroep Erkenning Limburgs als Streektaal. Dee wèrkgróp had Veldeke Limbörg op verzeuk vaan ’t Oos-Limbörgs parlemint ingestèld veur te oonderzeuke of ’t Limbörgs, zjus zoe wie ’t Lieg-Saksisch erkind kós weure oonder de Charter veur Regionaol of Minderheidsspraoke vaan de Raod vaan Europa. ’t Limbörgs parlemint heet op 20 september 1996 Gedipputeerde Staote officieel touwstumming gegeve de aonvraog veur erkinning oonder titel II vaan de Charter aon de regering in Den Haag veur te lègke. Zoonder wijer behej heet de regering de aonvraog in 1997 goodgekäörd en bij de Raod vaan Europa aongemeld.
Behej euver de goodkäöring kaom denao. De Nederlandse Taalunie uutde z’ch negatief dreuver, meh häör reactie gaof gein taolkundege arguminte en ’t liekende drop es-of häöre groetste zörg de aofbrökkeling vaan häör taolgebeed waor. Wijer behej oontstoont, umtot dezelfde aonvraog vaan Wes-Limbörg nao de Belsj regering vaanwege Vlaomsen tegestand woort aofgeweze. Meugeleke oerzaak is, tot erkinning in Belsj groeter polletieke consequenties zouw höbbe. Taol ligk jummers aon de basis vaan ’t polletiek systeem op ’t Belsj en erkinning vaan Limbörgs zouw ’t liechte Vlaoms euverwiech in de Belsj Staot in gevaor kinne bringe.
Oondanks al dat behej gaof ’t in 1997 polletieke en juridische erkinning vaan Limbörgs es regionaol taol. Veur d’n ierste kier sins Limbörg oonder de Hollandse Staot veel, woort officieel veur erkinning gevraog vaan de Limbörgse taol. Sins de emancipatie vaan hun katheliciteit waor dat d’n ierste kier tot Limbörgers ’n aander aspek vaan hun identiteit binne de Hollandse Staot mie nao väöre bróchte en erkinning deveur opeisde.
De aonvraog veur erkinning waor zoe liech wie meugelek gehawwe. Mie es polletieke en juridische erkinning en de meugelekheid sommege verboje veur gebruuk vaan Limbörgs aof te sjaffe en get stimuleringsmaotregele mèt betrèkking tot bewusweuring vaan de spraok te numme, heel de erkinning neet in. Wel woort aongegeve tot de meugelekheid veur ’ne lateren aonvraog oonder titel III vaan de Charter, dee e väöl groeter en concreter pakkèt vaan maotregele veur de taol veursjrief, opegelaote woort. De aonvraog heel ouch ’n ganse lies vaan beloftes in nao de Hollandse regering, mesjiens vaanoet ’t polletiek ougpunt veur de erkinning dedoor te kriege, meh ouch zeker wat op ein lien laog mèt Veldeke d’r beleid.
Ten ierste woorte al de in Limbörg gesproke dialekte veurgedrage veur erkinning. Neve de dialekte vaan ’t Limbörgs waore dat ouch die vaan ’t Kleverlands, die oonder ’t Hollands valle, en die vaan ’t Rippuarisch, die oonder ’t Hoegduits valle. Wijer woort neet gezeuk veur ’t Limbörgs ’n hoeger weerde te geve door ’t vaan dialek nao taol te promovere. Ouch woort de regering dudelek gemaak tot gei standerd Limbörgs gemaak zouw weure. Ieder zouw de erkinning veur de ‚boonte versjeiienheid’ vaan alle dialekte in Limbörg gesproke mote gelle. Kort gezag beteikende dit, en dat zouw ouch in de jaore denao in beleid weure oetgeveurd, tot ’t Limbörgs oonder ’t Hollands zouw blieve functionere, tot ’t geine eine gesjreve standerd moch höbbe en tot get stimuleringsmaotregele veur ’t gebruuk in informeel situaties gegeve zouwe weure. Daoneve woort in 2006 e pakkèt oontwikkeld veur veurliechting op sjaole te geve euver Limbörgs, touwgelag op ’t dialek vaan ’t Limbörgs vaan die plaots.

Neet ederein waor ’t mèt dees zeenswijs op en plaots veur ’t Limbörgs ins. Paul Prikken en Wim Kuipers oondernaome actie door veur hunne gesjreve standerd veur ’t Limbörgs polletieke stiepers te zeuke. De stieper woort gevoonde in de Partij Nui Limbörg (PNL), die in 2000 ’n initiatief-veurstèl bij ’t Oos-Limbörgs parlemint indeende veur e pakkèt vaan maotregele boe-oonder ’n gestanderdiseerde sjrieftaol vas te stèlle. ’t Parlemint zeukde daoveur raod bij de K.U. Nijmegen, de K.U. Leuven, Veldeke Limburg en de provincie Wes-Limbörg. ’t PNL-veurstèl kraog väöl kritiek, veural vaanwege de slechte weitesjappeleke oonderbouwing en woort door ederein aofgeweze. Wes-Limbörg voont ’t veurstèl te radicaol. Ouch de peers doog aon de discussie mèt, boebij opinies veur en tegen ’t veurstèl geuut woorte.
Umtot de groeter partije in ’t Limbörgs parlemint ’t neet demèt ins waore, bleef dit initiatief zoonder rizzeltaot. Allein get kleinder maotregele oet ’t veurstèl woorte aongenome, oonder andere de aonstèlling vaan ’ne streektaolfunctionaris en de instèlling vaan ’ne Raod veur ’t Limburgs.
De Raod veur 't Limburgs is ’n kemissie van persoene die ’t parlemint vaan Oos-Limbörg adviseert euver maotregele veur ’t Limbörgs. In de raod zitte academici die z’ch mèt Limbörgs besjeftege, Veldeke Limburg en persoene die in ’t maotsjappelek leve Limbörgs oetdrage. De streektaolfunctionaris is ’t publiek geziech en veurt ’t werk vaan de raod oet. Eder paar jaor is de Hollandse Staot verpliech de Raod vaan Europa verslaag te doen vaan de oetveuring vaan maotregele veur ’t Limbörgs, die oonder de Charter verpliech genome dene te weure. De Raod veur ’t Limburgs hölp daobij dit verslaag op te stèlle. Heidoor is ’t Limbörgs op ’t begin vaan de 21ste iew ouch veurwerp gewore vaan positief taolpolletieke maotregele.

Bronnelies
Bakker, F., Kruijsen, J. (e.a.), Het Limburgs onder Napoleon; Achttien Limburgse en Rijnlandse dialectvertalingen van ‚De verloren zoon’ uit 1806-1807, Gopher Utrecht, 2007.
Belemans, R., Keulen, R., Taal in stad en land: Belgisch-Limburgs, Lannoo Tielt, 2004.
Evers, I. M. H., De Momus, Stichting Historische Reeks, no. 8, Maastricht, 1982.
Hansen, J., Het Recht van het Limburgs, De Vooruitgang Zuidbroek, 1947.
Hanson, M., Van Frans naar Nederlands, De taalsituatie in het Limburgs middelbaar onderwijs 1830 – 1914, Eisma Leeuwarden/Maastricht, 1990.
Israel, J. I., De Republiek 1477-1806, 5e druk, Van Wijnen Franeker, 2001.
Jappe Albers, W., Oorsprong en geschiedenis van de Limburgers, Elsevier Amsterdam, 1981.
Jongeneel, J., Dorpsspraak van Heerle; Vormenleer en woordenboek met taal- en geschiedkundige inleiding en bijlagen, van Hooren, Heerlen, 1980 (1884).
Kessels- van der Heijde, M., Maastricht, Maestricht, Mestreech; De taalverhoudingen tussen Nederlands, Frans en Maastrichts in de negentiende eeuw, Verloren Hilversum, 2002.
Linssen, C. A. A., Historische opstellen over Lotharingen en Maastricht in de Middeleeuwen, Van Gorcum Assen/Maastricht, 1985.
Jonghe, de, A., Taalpolitiek van Koning Willem I in de Zuidelijke Nederlanden (1814-1830); De genesis der taalbesluiten en hun toepassing, Brussel, 1943.
Knuvelder, G., Vanuit wingewesten,; een sociografie van het zuiden, Brand’s Hilversum, 1930.
Nissen, P. J. A., De ontplooiing van het regionaal zelfbewustzijn in de beide provincies Limburg na 1839, in: Eenheid en Scheiding van de beide Limburgen; verslagbundel van het op 26 mei 1989 te Alden Biesen gehouden congres bij gelegenheid van de herdenking 150 jaar beide Limburgen, Eisma Leeuwarden/Maastricht 1989, 181-212.
Robinson, O. W., Old English and its closest relatives; A survey of the earliest Germanic languages, Stanford University Press, 1992.
Schillings, H., Toneel en theater in Limburg, van Gorcum Assen, 1976.
Bakkes, P., Crompvoets, H., Notten, J., Walraven, F., Spelling 2003 voor de Limburgse dialecten.
Tervooren, Helmut, Van der Masen tot op den Rijn; ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur im Raum von Rhein und Maas, Historisches Verein für Geldern und Umgegend (105), 2005.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.
Ubachs, P. J. H., Evers, I. M. H., Ongewilde revolutie; het Limburgs Maasland onder Frankrijk 1794-1814, LGOG nr. 130 Mestreech, 1994.
Veldeke, jubileumnummer uitgegeven bij gelegenheid van het 25-jarig bestaan in 1951.
Vries, de, J. W., Willemyns, R., Bruger, P., Het verhaal van een taal; negen eeuwen Nederlands, Prometheus Amsterdam, 1993.
Weelen, P. (ed.), Ha! Tsjieng! Boem!, Limburgse Revues, Operettes en Musicals, TIC Mestreech, 2004.
Willemyns, R., Het verhaal van het Vlaams; De geschiedenis van het Nederlands in de Zuidelijke Nederlanden, Standaard Uitgeverij Antwerpen, 2003.

http://www.cfwb.be/langreg/present/pg001.htm (16-5-2007).
http://www.limburghuis.nl/ (10-6-2008).
http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/en/anltexte.htm (28-5-2008).
http://www.uitgeverijtic.nl/ (13-6-2008).
http://www.veldeke.be/ (10-6-2008).
http://www.veldeke.net/ (10-6-2008).
http://www.veldeke-valkeberg.nl/ (28-9-2007).
http://www.ru.nl/dialect/wld/ (13-6-2008).