De nuien tied op ’t ind vaan de 17de en begin vaan de 18de iew waor rampzaoleg veur ’t literair erfgood vaan de veuraofgaonde Aajd- en Middellimbörgse periood. Umtot de spraok en ’t handsjrif dèks te verawwerd waore en lui de beuk neet mie kóste leze, woorte väöl beuk oet de Middellimbörgse en mesjiens ouch d’n Aajdlimbörgsen tied al door de iewe heer wie aajdgood eweg gedoon. Zie woorte gezeen es euverbliefsele oet ’ne barbaarsen tied en daomèt doorgesnoje, versjäörd of opgevawwe es kaf veur rekeninge of opvölling vaan bookben.
Wie in 1781 de Oosteriekse keizerin Maria Theresia storf en häöre zoon Jozef d’n Twiede aon de mach kaom, veurde dee in rap tempo hervörminge door. Ein daovaan waor tot heer de mieste kluusters in de door Oosteriek bezatte deile vaan Oos-Limbörg doog slete. D’n inhaajd vaan de kloesterbibliotheke, die iewelank ’t Limbörgs literair erfgood bewaord hadde, raakde heimèt väöl vaan hun beuk kwiet.
De groetste cattestroof waor evels de sleting vaan de kluusters in Limbörg door de Franse rivvelutionair regering. Alle beuk die totnogtouw de verneteging oontloupe waore, woorte noe in ein groete bokebiejeinzeumeringe oet kluusters, kappittele en abdije in beslaag genome. Oet sommege kluusters lökden ’t wel veur get beuk aon particulere in veilegheid mèt te geve, meh de beuk die de Franse in han kraoge woorte geselèkteerd. ’t Deil wat goodgekäörd woort voont ’ne weeg nao de bibliotheek vaan de École Centrale in Mestreech. Veural theologische beuk en Limbörgstaolege beuk, die dèks ouch ’ne relizjeuzen inhaajd hadde, woorte neet gesjik gekäörd en daomèt aofgegeve veur openbaar verkoch te weure. Door ’t gans Departemint vaan de Oondermaos woorte dees beuk openbaar verkoch. De meis importante openbare verkoup waor vaan 23 tot 31 oktober en op 2 november 1801 in Mestreech. In tien daog tied woorte daartegdoezend beuk veur aajd pepier verkoch veur d’n ermeujetege pries vaan 1923 Franse Frang. Nao wat zjus detösse zaot, liet z’ch allein mer raoje. ’ne Catteloog woort neet gemaak en de bibliotheekinventarisse vaan de kluusters waore dèks erbermelek. Gezeen wat evels aon Middellimbörgse beuk de verneteging oontloupe is, moot e väöl groeter deil Limbörgstaolege werke wel verneteg zien gewore. E klei deil vaan de beuk kaom evels in han vaan zameleers terech, meh dees woorte daomèt nao verloup vaan tied wel euver gans Europa verspreid. Tot op d’n daag vaan vendaog bemeujelek dat oonderzeuk nao de Limbörgse literair historie.

Ironisch is ’t daan ouch tot zjus roond d’n tied tot e groet deil vaan de Limbörgse literair cultuurhistorie veur altied de vergetelheid weurt ingeduid, z’ch ’t Limbörgs toch literair weer begós te reure. Wiezoe obbins de Limbörgstaolege literatuur in de achtiende iew weer obbenuits aonvóng is neet gans dudelek. De vraog is netuurlek of de Limbörgstaolege literatuur oets gans eweggewees waor, meh gezeen de bookverneteginge op ’t ind vaan de 18de iew kint dat neet mèt zekerheid geweite weure. Totnoetouw heet me evels gein tekste oet ’t begin vaan de 17de tot mid-18de iew gevoonde. In eder geval liekent ’t drop tot roond deezelfden tied vaan de Limbörgse bookverneteging me obbins, zoonder dudeleke aonleiing, weer op ze Limbörg begint te sjrieve.
Volges Lou Spronck kint ein verklaoring gezeuk weure in de umgeving vaan Limbörg, boemèt ’t iewelank ei cultuurgebeed vörmde. In Luik, boe tot aon de zestiende iew op ze Waols gesjreve waor gewore en wat zien oonaofhaankelekheid verlore had, woort Frans rap ingeveurd. Es tegereactie woort ’t Luikerwaols mie in de literatuur gebruuk. In Limbörg, veural Mestreech, woort de verfransing erkind es ’n bedreiging vaan de eigeheid. Es reactie op de wiedgaonde aofbraok vaan ’t Limbörgs eigene door een vreem spraok en cultuur, riechde me z’ch daorum weer op dat eigene.

’t Sermoen euver de wäörd Inter omnes Linguas nulla Mosa Trajestensi prastantior gehauwe in Mestreech 1729 huurt bij de ierste zwalbere vaan de nuilimbörgsen tied. ’t Is ’nen teks dee in 1937 trökgevoonde is gewore vaan ’nen oonbekinden auteur, dee z’ch riechde tege die vreem invlode in de eige spraok. Latien en Ingels weure soms aongevalle, Hollands dèkser, meh ’t Frans nog ’t meiste. Mèt zoe’nen teks is ’t netuurlek verleieteg te dinke tot de aofbraok vaan ’t eigene de Limbörgers z’ch weer op de eige cultuur doog riechte. Door sommege besjrievinge die in d’n teks gebruuk weure, meint me tot d’n daotum vaan 1729 neet zjus is en tot ’r ieder roond 1775 gesjreve moot zien gewees. D’n teks geit woersjijnelek trök op ’nen Aokense groondteks ouch oet de twiede hèlf vaan de achtiende iew.

Vaan ’t ind vaan de achtiende iew zien daan nog versjèllende occasiegediechte euvergelieverd, boevaan d’n auteur dèks oonbekind of oonzeker is.
Twie gediechte zien gemaak gewore es ier veur de aon de Leuvense universiteit behaolde pries vaan de primus door Lambertus (Lemke) Gilissen (Primus Gilissen) in 1784 en Dominicus (Muneke) Bexs (Primus Bexs) in 1790. Vaan Bexs zie primusgediech weurt aongenome tot ’t door pestoer Delruelle gesjreve geworen is, ouch umtot ’n verkorte versie devaan, ’t Leetsche euver de Primus Theodorus Domunicus Becks vaan 1790 wel bekans zeker vaan Delruelle z’n hand is. Vaan ’n aander primusgediech, ’t Primus Gijsbertus Joannes Alexander van der Vrencken oet 1787 wèt me tot ’t besteit, meh d’n teks is verlore geraak.
Ouch örges oet ’t lèste kwaart vaan de achtiende iew stamp de Vesperesatie Pertouns, e lofdiech op ’t 50-jäöreg kloesterzjubilei vaan broeder Augustijn, ofwel Antoon Partouns, dee in 1709 in Mestreech gebore gewore waor. ’t Gediech is oonaofgemaak mèt twelf strofes vaan veer veerze.
Woersjijnelek ouch vaan ’t ind vaan de 18de iew is ’n 10 zès-regeleg strofegediech genaomp Op den professie dag van Nellis en Antoon (bij de Begaorde). Oonzeker is wee Nellis en Antoon zien, meh dinkelek broeders in ’t Begaordekloester in Mestreech. Nao me aonnump is P. G. Schols of J. H. Schols d’n auteur, meh ouch daoreuver besteit gein zekerheid.

D’n iersten auteur in de nuilimbörgsen tied boevaan de naom bekind is, is pestoer Delruelle of in de volksmoond Delderwel geneump. Ludovic Pascal Delruelle (Mestreech 1735 – Mestreech 30 aprèl 1807) waor ’ne preester vaan Waolsen aofkoms, dee vaanaof 1783 es pestoer bij de Wiekse St.-Martinusparochie wèrkzaom waor. Tösse 1798-1802 woort heer door de Franse otoriteite gedwónge zie pastoraot deneer te lègke en in d’n exiel te goon, vaanwege zien anti-Jacobiense hajding. Op 30 aprèl 1807 is heer in Wiek euverleie.
Zien Verwietgediechte behure bij e genre wat us vertèlt euver ’t Mestreechter volksleve op ’t ind vaan de 18de iew. Vaanoet zie vinster in de pastorei euverhuurde heer gesprekke of sjelpartije tösse persoene op ’t sträötsje oonder häöm. ’t Rauw spraokgebruuk teikende heer op in gediechte geneump Verwiet tösse Naoberse en Maog, Verwiet tösse Jaan en Mei, Verwiet tösse Naober en Vrouw, drei kier e gediech Verwiet tösse maan en vrouw en Verwiet tösse Greet en Mei.
Gediechte mèt mie ’n oetereinzètting vaan vrouwlui euver houwelekse belevenisse koume trök in twie samespraoke die heer gesjreven heet getiteld Samespraok tösse Trees en Trui en Samespraok tösse Kaat en Mei. Euver d’n iewegen houweleksklop, dee maan en vrouw oonderein höbbe, diech Delruelle in Lied van den Eerwaarden Heer L. P. Delruelle pastoor.
Kinnelek ouch e daartien achregeleg strofeleedsje, geneump Jennemij en Trijn, gesjreve veur de occasie vaan ’t 50-jäöreg kloesterfies vaan Helena Jorissen oet Wilder, kump vaan Delruelle z’n hand. ’n Aander höldegingsdiech, mèt 18 achregelege strofes, liekent op Jennemij en Trijn en woort gesjreve veur ’t 50-jäöreg kloesterfies vaan Francisca Neven, priorin vaan ’t Beyart kloester. Umtot ’t zoeväöl geliekenisse mèt Jennemij en Trijn vertuint en op dezelfde wies gezoonge woort, geit me devaan oet tot ouch dit gediech door Delruelle geauteurd is gewore. Veur Anna Houben häör 50-jäöreg zjubilei es wèrkzuster in de Beyart woort ouch ’n 24 achregeleg strofegediech gesjreve. ’n Aander gediech, de Broelof vaan zuster An is veur de ierste èlf strofes geliek aon ’t höldegingsdiech veur Anna Houben, boe-aon daan nog 19 strofes woorte touwgeveug. De Broelof van Marij Nasse 20 7ber 1790 besteit oet 26 achregelege strofes. Twie gediecht geneump Aofsjeid, eint mèt twelf zèsregelege strofes en eint mèt 23 zèsregelege strofes weure nog geneump, boe-in ’nen adie gezag weurt aon respectievelek zusters vaan de Nuienhof en de Beyart. ’t Lèste groeter gediech wat bekind is, vaan 26 achregelege strofes, is gedeiltelek oet aander gediechte euvergenome gewore, gemaak veur de occasie vaan d’n intrej in ’t gastes vaan Jennemij, dochter van Pi Keunings tösse de brögke.
Bij ’t Kleppermansleed’, wat iers aon Delruelle touwgesjreve woort, steit bekans wel vas tot ’t neet vaan Delruelle kint zien, meh oet ’t midde vaan de negetiende iew kump.
Gein inkel vaan zien Limbörgse werke die direk vaan zien hand zien, woorte behawwe en ’t is neet ins bekind wat veur en wieväöl gediechte heer gesjreve heet. Later zien door andere versjèllende gediechte op ziene naom gepubliceerd gewore.Vaan gein vaan de gediechte kint dus mèt zekerheid gezag weure tot zie door Delruelle gesjreve zien gewore. De orgineel manuscripte oontbreke en ’t gief gein contemporain getuige die sjrieve tot Delruelle op ze Limbörgs get gesjreven heet. Toch weurt devaan aongenome, wie de móndeling euverlievering ouch te kinne gief, tot ze vaan Delruelle mote zien gewees.

In 1806 woort op initiatief vaan ’t Frans ministerie vaan Binnelandse Zake, meh oonder leiing vaan Coquebert de Montbret, directeur vaan ’t Bureau de Statistique, aon de prefekte vaan de versjèllende randdeparteminte vaan Frankriek e verzeuk gesjik d’n teks vaan De Verloren Zoon oet ’t chapiter 15 vaan ’t Evangelie vaan Lucas in de volksspraok um te zètte. De departeminte vaan de Oondermaos en Roer, boe-in Limbörg laog, kraoge ouch dit verzeuk gesjik. Buut waor neet zoezier ’n inziech te kriege in de spraok die gesproke woort, meh ieder te loere boe ’t Frans de belankriekste veurtaol waor. Vaan versjèllende Oos-Limbörgse dialekte vaan ’t Limbörgs, zoe wie ouch Rienlands, woorte umzèttinge trök nao Paries gesjik. Dees tekste behure bij de vreugste Limbörgstaolege tekste oet de nuilimbörgsen tied.

Nao de ierste zwalbere vaan de Limbörgse literatuur in de nuilimbörgsen tied kump e meisterwerk oet de veer vaan Theodoor Weustenraad (Mestreech 15 november 1805- Jambes 25 juni 1849). Vaan zie geisteg en satyrisch gediech, geneump De Percessie vaan Sjerpenheuvel óf De Beiweeg nao Sjerpenheuvel, gesjreve tösse 1830 en 1840, woorte iers allein mer twie strofes, ’t Geld en ’t Vreugjaor, gepubliceerd in de Momusklanken in 1883. Zoe controversiëel zouw zie episch gediech blieke, vaanwege zien sjèldering vaan de sjienheilegheid vaan de kathelieke kèrk en väöl gooj femilies in Mestreech en zien openhertege besjrievinge vaan seks, tot ’t bekans ’n iew lank allein es handsjrif clandestien oonder e klei grupke circuleerde. Pas in 1931 woort de gansen teks, anoniem, oetgegeve door e grupke jong intellektuele en kunsteneers, veural Charles Nypels, boebij Charles Eyck de printsjes debij maakde. In 1964 gaof Harie Derks ’t nog ’ne kier oet, veur de börgerleke geis in Limbörg te provocere. In 1994 verzörgde Lou Spronck ’n nui, mie weitesjappeleke oetgaof, mèt illustraties vaan Toussaint Essers.
De Percessie verhaolt euver geluivege oet Mestreech, die op boot goon en in Sjerpenheuvel aonkoume. Weustenraad (d’n iech-persoen) is debij en zeuk ouch ’nen herberg. In ’ne gelaagzaol tröf ’r e meidske wat ’m aonsteit. Ze ete z’ch get en kroepe denao mètein in bèd veur ’n gooj vrijpartij. De mörge drop geit Weustenraad nao de basiliek veur de Mès bij te woene en de mirakels te zien. Oonder de Mès geit al verkierd. De kröppel, dee zoegenaomp geneze moot weure, heet de cent die heer vaan de preesters gekregen heet veur compassieus de kèrk in te koume hinkele, opgezope en sjravelt poepzaat, meh gaaroet neet kröppel, de basiliek in. Nao de Mès weurt Weustenraad genuujd veur bij de pestoer te koumen ete. Daobij kump ’r in de kompenei vaan väöl malpropel geisteleke. Es de keukemaog de soutaan vaan ’ne preester moot zuvervege, krijg dee ’n enorm erectie en oontkump zie nejjernoeds aon ’n verkrachting. Op d’n trökweeg sliep Weustenraad nogmaols mèt de keukemaog en ederein kump content in Mestreech trök.
Ougesjienelek e sumpel verhäölselke en ’t meistersjap vaan Weustenraad tuint z’ch neet allein in de netuurleke meneer vaan zien riemkuns en de groeten humor dee heer in zie verhaol lègk. Mèt ziene liberaole geis nump heer ’t verhaol es aonleiing veur euver mie levesbesjouweleke vraoge te filosofere. Zoe persoenifiëert heer de woerheid es hoor, beleech heer de struiperij vaan relizjie en vreug heer ziech aof of God in duuster kèrke te zeuke is of in de natuur roontelum us.
Weustenraad zie gediech heet wieneg aon aontrèkkingskrach verlore en aosemp nog ummertouw ’ne geis oet dee veur de moderne mins gemekelek te verstoon is. De seksualiteit sjókkeert neet mie um de seksualiteit zelf. Daoveur is me teväöl geweend in dezen tied. Wat wel steurt is tot heer allein vaanoet zien seksualiteit nao vrouwlui loert, die allein dao liekene te zien veur de behooftes vaan manslui te bevreidege. ’t Tuint evels aon tot in ederen tied Weustenraod de geis vaan de lezer kint bevreidege en aonstoet kint laote numme.

Momusklanken is ’ne gediechtebundel, dee door de leie vaan de sociëteit Momus in Mestreech in 1883 oetgegeven is gewore. Aonleiing waor ’t 4 kier èlfjäöreg zjubilei en de noedzaak veur foondse veur de nuien tempel op de Vriethof in Mestreech biejein te kriege.
Versjèllende Momusleie contribueerde gediechte veur de bundel. Allemaol biejein woorte twie aw Momus (drink-)leedsjes, zoe wie veertien aander gediechte in ’t Limbörgs vaan Mestreech aofgedrök. Daoneve woorte ach stökker op z’n Hollands en twelf op ze Frans aongelieverd. De Limbörgstaolege gediechte woorte door G. D. L. Franquinet, L. Polis en Th. Weustenraad gesjreve.
De twie aw Momus drinkleedsjes zien geheite Momusvräög oet 1841 en gesjreve door F.S. en De Momusmöts, ouch oet 1841 en gesjreve door G.A.S. Vaan de ander Momusgediechte zien Momus 4 x XI-jäöreg zjubilei oet de Momusalmenak veur 1883, Laot klinke de glazer vaan G.D Franquinet en Op ’t Mestreechter beer vaan L. Polis e bitteke in dezelfden trant. ’t Zien typische drinkleedsjes mèt kemikken inslaag, die dèks get euver de Momus en ziene geis oetdrökke of ’t plezeer aon fies en biejeinzien zoe wie de dinger die debij hure viere. En allewel gei drinkleed is ouch d’n Adieu aon d’n awwe Momustempel vaan L. Polis geriech op e stökske historie vaan de Momus, boe de geis vaan de Momus oontstande is.
Mestreechter Klanke vaan G.D. Franquinet is ’ne lofzank op de zeutegheid vaan de mojertaol, wie ze sprik direk oet ’t hart, wie riek en lösteg ze neet is. Zie gediech V’r zien us weer betröf ’t verdreet vaan aofsjeid en de zeuten hoop vaan d’n trökkier. De Lindeboum vaan Kan is e gediech boe-in d’n tied vaan de sjepebank en ’t rechspreke oonder de boum trökgehaolt weurt, zoe wie ’n oetindelek ingriepe in de rechszaak door e Gaodsoordeil. In Oppen Heugemer Weeg kump Franquinet ’n vrouw tege, die d’n elend vaan ’r leve besjrief en boeveur geinen troes waor, meh heer allein z’ch kós buige veur die merteleerse. En in In de hei bezeuk Franquinet nog ins d’n elend vaan de lieger klas in de winter, die me in de zomer noets neet zuut.
Get deper geit L. Polis in zie gediech Chariteit. Hei-in deit ’r ’nen oproop veur chariteit aon de rieke door hun d’n elend vaan de erme in de wintertied te sjèldere en dat mèt hun eige comfortabel umstandeghede te contrastere. De braven ambachsmaan vaan L. Polis is ’n besjrieving vaan de däög vaan hel werk en vakmaansjap. In Allemansvrund weurt door Polis ’n leveshajding bezoonge, die zörg veur konflikvermeiing.
Es oetzunderleke contributie kump ouch die vaan Th. Weustenraad nao väöre vaan wee, wie al ieder gezag, veur ’t iers e stök oet zien Percessie vaan Sjerpenheuvel gepubliceerd woort. In e stök getiteld ’t Geld versjijne 19 strofes es ein aofzunderlek gediech boe-in ’r genot en gevaore vaan geldbezit bediech. In ’t Vreugjaor weure 6 ander strofes oet De Percessie vaan Sjerpenheuvel oetgebróch, boe-in ’t nui oontloeke vaan de natuur bezoonge weurt. Dit waore netuurlek de mins controversiëel stökker vaan Weustenraad zie werk, die in deen tiedsgeis geinen aonstoet zouwe geve.

Iewelank woort gemeind tot volkstaole allein good waore veur klöchte in op te veure, boe-in veural de volksmins, de boer en de knech persoenaazjes waore boe-euver me z’ch begaojde. Tot dees volkspersoenaazjes en de volkstaol ouch gebruuk kóste weure veur de helheid vaan de realiteit te portrèttere, woort lang verneind.
De sociëteite vaan Momus in Mestreech en d’n Dramatiek in Remun begóste in de twiede hèlf vaan de 19de iew Limbörgs te gebruke veur mie es volkse zankspeule, muzikaol parodieje en kemikke opera’s. In Mestreech bewèrkde M. Krans in 1843 ’t Middeliews stök l’avocat Pathelin es Avvecaot Plökvink, in 1844 De ambitieuze burger van d’n Deen Ludvig Holberg nao De rangzöchtege börger en Molière z’ne Le Bourgeois Gentilhomme in 1862 nao D’n ierzöchtege börger. Ander bewèrkinge vaan kemediestökker vaan Eugène Scribe, Eugène Labiche en August von Kotzebue woorte opgeveurd.
Neve dees euverzèttinge nao ’t Limbörgs oontstoonte ’n tiental oersprunkeleke werke in Mestreech zoe wie Remun. Vaan de hand vaan G. D. L. Franquinet versjeen in 1856 Klaos Pompernikkel of d'n dokter tege wèl en dank, ’n kemedie in drei akte. Bloodzukers en ’t Kindermäögske volgde in 1857. Laurent Polis sjreef ’n twintegtal werke, boe-oonder Jeang, ’n tragedie in 1 ekske gans in veerse en veur d'n ierste kier gespäöld op de Momustheater d’n 28 November 1875. In 1877 kaom vaan Polis Venus, de bis 'n krök!, ’n pastoral in ein ak en De twie Brems of woe twie leefstes z’ch veur ei meitske kloppe.......?!’ ’ne kemikken opera oet 1888. C. Breuls sjreef ’n operètte genaomp Rooske Kleve en Fr. Lousberg kaom mèt de kemikken opera De Mestreechter straotjong. In Remun sjreef Emile Seipgens in 1846 De Schinderhannes gevolg door Eine Franse kreegsgevangene in 1871 en in 1872 De leste Schlaag.
De Leste Schlaag z’n iersopveuring door d’n Dramatiek in Remun is op 21 jannewarie 1872. ’t Is e klöchteg kemediestök mèt polletieke kritiek in drei aktes op ze Limbörgs mèt gedeiltelek Hollandse en Franse dialoge, daomèt de taolsituatie in ’t Limbörg vaan deen tied beleechtend. Kinnelek waor in deen tied bekind tot mèt de verkezinge in Limbörg neet al kousjer waor, meh wieneg lui hadde woersjijnelek erg drin in wie wied de Limbörgse verkezinge door Den Haag beïnvlood woorte. Seipgens besjreef wie door beïnvleujing vaan zien vrouw door twie pollitici ’ne gepensioneerde handeleer zoonder polletieken achtergroond euvergehaold weurt veur z’ch kandidaot te stèlle. Oetindelek bliek tot dit allein gedoon woort veur ’nen andere kandidaot, dee zier capabel, meh oongewins waor, boete de polletiek te hawwe.
Neet allein in Mestreech en Remun woorte Limbörgstaolege kemediestökker gesjreven en opgeveurd. M. J. H. Kessels sjreef in Heerle kemediestökker wie Doctoors-kandidaat en Wie der Tinus seldaot wilt weëde en twie operèttes, De Bokkenrijders en De meikoningin van Geleen.

Op ’t begin vaan de twintegste iew, in de naosleip vaan de traditie vaan ’n lankdorende negetiende iew, maakde ein vaan de bereumpste Limbörgstaolege volkssjrievers, Fons Olterdissen (Mestreech 12 december 1865 – Mestreech 24 fibberwarie 1923), ouch kemikke opera’s, boevaan de twie bekindste oet 1907 De Kaptein van Köpenick en oet 1910 Trijn de Begijn zien. Es geleefde klassiekers weure dees door de ganse twintegste en begin einentwintegste iew nog zier dèks opgeveurd.
Olterdissen waor ’ne väölgetallenteerde mins. Zien opleiing had heer in de jaore 1880 aon de Rijksschool voor de Kunstnijverheid in Amsterdam gehad, same mèt ziene bèste vrund Henri Goovaerts, dee later ’ne bekinde portrètsjèlder zouw weure. Kort nao zienen trökkier in Mestreech opent Olterdissen same mèt Goovaerts, e particuleer sjèldersjäölke mèt es buut de kuns in ’t verermp Mestreech weer te laote bleuje. Heer waor ouch in 1899 hoofopriechter vaan Maastricht Attractions, wat later de VVV zouw weure en boedoor väöl eveneminte in Mestreech georganiseerd woorte. Wijer waor Olterdissen organisator, oontwerper en rezjiseur vaan ’n historische cortèsj in 1905 en versjèllende ummeganke die door de stad trokke. Ouch waor heer ’ne zier verdeensteleke zenger.
Olterdissen zouw zien kemikke opera’s sjrieve veur de sjölde vaan väöl vaan dees cortèzjes te kinnen aofbetaole. En dat zouw ouch geliek d’n aonzat zien veur zie Limbörgstaoleg werk. Zien opstèlkes genaomp Vaan stad en lui veur 50 jaor woorte oersprunkelek in de Limburger Koerier aofgedrök, veurtot ze biejein oetgegeve woorte. Mèt dees volksverhäölselkes gaof Oltderissen ’n petite-histoire vaan ’t Mestreech tösse 1860-1870. Heer sjèlderde ’t aldaogs leve vaan d’n tied, wie dat geleef woort oonder kemuniefieste, broelofte, begraffenisse, kèrmesse, merretdaog, parades en executies. ’t Zien bekans gemythologiseerde portrètsjes, die in beeldspraok, kleuregheid vaan oetdrökking en kemikkege verhaolgank de essentie vaan ’t volks leve daostèlle.

De lankdorende negetiende iew in de nuilimbörgse literatuurhistorie is ein boe-in, nao de ierste zwalbere tösse 1750 en 1830 de sjrieftraditie in de Limbörgse taol z’ch weer herpak. De reies veur de aonzatte heiveur zien oonbekind, meh gemeind weurt tot al in de achtiende iew d’n drök vaan de wiedgaonde aofbraok vaan ’t Limbörgs eigene geveuld woort, wat in eder geval in Oos-Limbörg in 1839 versterk weurt door de traumatische gedwónge aonsleting bij Holland. ’t Is daan ouch veural Oos-Limbörg, in stei wie Mestreech, Remun en ouch Heele, boe de börgerij z’ch vereineg in cultureel en literair genootsjappe, die z’ch weer riechte op de Limbörgse taol. In Wes-Limbörg is ’t daan nog oerverdouvend stèl, woersjijnelek umtot ’n geriechheid op de Limbörgse eigenheid in ’t geweul vaan de opkoumende Vlaamse Beweging neet meugelek is.

De insegste oetzundering op de stèlte vaanoet Wes-Limbörg is de dreuvege stum vaan Jules Frère (Tóngere 19 juni 1881 – 6 augustus 1937) mèt zien Druvig Bukske. Heer waor zoon oet e veurnaom Tóngers bankeersgeslach en verloor al op 9-jäörege leeftied ziene pa. Op ’t ind vaan de 19de iew waor heer acteur bij de kemediemaotsjappij De Vlaamsche Kring en ieferde veur ’n besjaofde oetspraok vaan ’t Vlaoms. Vaanaof 1903 studeerden ’r rechte in Luik en waor in ziene studententied ouch sociaolis en flamingant, wat ’m in ’t klein Tóngere vaan deen tied es non-conformis doog gelle. Heer pleitde de ierste Hollandstaolege rechszaak in Tóngere. Vaanaof 1919 tot zienen doed waor ’r jäögrechter in Tóngere. In ziene studententied publiceerde heer z’n ierste Hollandstaolege gediechte. Oonder de Prusische bezètting vaan Belsj in d’n Ierste Wereldoorlog woort ’r nao Duitsland gedeporteerd. Nao zienen trökkier vaan dees aongriepende ervaring in de oorlogsjaore 1915 – 1917 sjrief heer zienen iersten en insegste Limbörgstaolege gediechtebundel Druvig Bukske. Kinnelek gebruukde heer ’t Limbörgs vaan Tóngere, umtot dat zjuster en netuurleker leve broesjde door de gediechte heer. In de käös veur ’t Limbörgs vaan zien geboortestad, boe-in heer zien klachte, zien sarcasme en zien desillusie verklankde, staok mesjiens wel nog get vaan dat non-conformisme, versterk door zien pienleke oorlogservaringe.
In zie Druvig Bukske veurt Frère us door de aajd-Roemeinse Tóngerse stad mèt häör gotieke kèrk, häör veurnaom tribunaol en de labendeg gevierde kèrmes. Heer stèlt us veur aon e paar vaan häör bewoeners, de bedeleers, de kinder, paoters en begiene, z’n vrun, zien geleefde. Heer sprik vaan d’n doed op ’t graaf, vaan Slivvenier aon ’t kruus en Sinterklaos dee z’n runde deit. En heer deit dat veural in ’n taol en ’nen diechvörm, die bewoondering en oontreuring aofdwinge.

D’n ougs aon Limbörgstaolege literair produkte vaan dees lankdorende negetiende iew is zeker neet mager. Allewel me ziech qua genres veural riech op d’n diechvörm, kemediestökker en kleinder prozaverhäölselkes, weure veural binne de Momus en d’n Dramatiek aonhajdend nui stökker geproduceerd veur ’t ammusemint vaan de börgerij. En zeker neet allemaol blieve dees stökker in de ammusemintsweerde steke. Oet de euverzètting van bepaolde boetelandse stökker en ’t sjaffe vaan eige stökker mèt mie deepgank sprik ’ne wèl veur z’ch euver mie es de klöchtegheid vaan ’t leve op ze Limbörgs oet te drökke.

Nao d’n Ierste Wereldoorlog volg ’n periood in de Limbörgse literatuurhistorie, die indeg in 1945. Op ’t begin versjiene eigelek allein verhaole en gediechte in de versjèllende tiedsjriefte. De in 1926 in Oos-Limbörg opgeriechde vereiniging Veldeke bringk ’n twiemäöndeleks tiedsjrief oet woe-in de meiste Limbörgstaolege auteurs hun gediechte, verhaole en artikele publicere. Beuk weure allein bij oetzundering gesjreve. De thema’s die in dees verhäölselkes gebruuk weure zien de Limburgse identiteit, chauvinisme en relizjie. Väöl vaan de auteurs zien geisteleke, wat woersjijnelek draon contribueerde tot dees tekste vrij braaf en moralistisch zien.
De polletieke probleme in Limbörg nao d’n Ierste Wereldoorlog en ’t malcontent nao de Belzje of de Hollenders touw, es Belsj z’ch weer deile vaan Limbörg wèlt annexere, zörge veur wieneg neerslaag in de literatuur. ’ne Roman op z’n Hollands gesjreve, meh mèt e dudelek Limbörgs oonderwerp woort gepubliceerd in 1925. Oonder de nom de plume vaan Arnaud de Trega woort op zier anti-Hollandse meneer in Ramp en Misdaad de Mestreechse jaore tösse 1632 en 1638 behandeld. Paul Chambille de Beaumont publiceerde veerskes op ze Limbörgs boe-in ’r sjerp anti-Hollands chargeerde. En Edmond Jaspar, de latere veurzitter vaan ’t nog op te riechte Veldeke, verspreide e polletiek gesjrif. Hei-in verneinden heer tot Belsj oets rech op Limbörg gehad had en reep ’r de Mestreechteneren op z’ch tege de Belsj annexatie-planne aof te zètte. Meh dao bleef ’t daan ouch groetendeils wel bij. De Limbörgstaolege literatuur vaan deen tied besjeftegde z’ch mie mèt ander oonderwerpe, gedeiltelek in ’t verleie ligkend. Gesjreve polletieke utinge op ze Limbörgs woorte jummers door de sociëteit Momus in de 19de en begin 20e iew, zoe wie ’t nog op te riechte Veldeke vaanaof 1926 neet touwgestande.

Ein vaan de belankriekste sjrievers vaan dees periood is E. Franquinet. Oonder d’n titel Maskeraad, bringk ’r e book mèt Dadaïstisch geïnspireerde verhaole oet. Vief verhäölselkes zien in ’t book opgenome, genaomp Maskeraad, Louis Savré, Dadaïs, De Moord in de Hèlstraot, Beer en De Bedeleer.
Dada waor ’n informeel internationaol moevemint, mèt deilnummers in Europa en de Vereinegde Staote. ’t Begin vaan Dada kump euverein mèt ’t oetbreke vaan d’n Ierste Wereldoorlog. Veur väöl deilnummers waor dit moevemint e prottes tege de börgerlek-nationaolistische en koloniaol intrèsses, boevaan väöl Dadaïste geluifde tot dees de belankriekste oerzaak vaan d’n oorlog waore. Zie prottesteerde ouch tege de cultureel en intellectueel conformiteit, in de kuns en de sameleving mie in ’t algemein, die euvereinkaome mèt d’n oorlog. Väöl Dadaïste geluifde tot de ‚reie’ en ‚logica’ vaan de börgerlek-kappitaolistische maotsjappij de lui d’n oorlog in geveurd had. Zie drökde hun verwerping vaan die ideologie oet door logica te verwerpe en chaos en irrationaoliteit te umerme. Dadaïsme waor e prottes tege deze wereld vaan ’t z’ch oonderein kepotmake.
In ’t titelverhaol Maskeraad weurt daan ouch, nao good Dadaïstisch gebruuk, gein logische verhaollien gevolg. ’ne Vrund wijt oet euver ’ne naodemiddag in zie leve en wiezoe heer de heuvels ingóng. Heer vertèlt oetgebreit euver ’t landsjap en alle reuken en kleure, ietot ’r daan oetindelek vertèlt euver ’t oongelök vaan de vrouw boe-euver ’t gesprek in ierste instantie begós waor. ’t Eint heet op gein inkel meneer mèt ’t aandert vaan doen en deit neet detouw binne de koonteks vaan ’t verhaol, meh weurt toch breid oetgemete.

Ouch veur d’n theaterwereld waor ’t begin vaan de twintegste iew in Limbörg neet mie es ’t stertsje vaan de lankdorende negetiende iew, die tot aon d’n Ierste Wereldoorlog doorde. Oetgezunderd de twie kemikke opera’s vaan Olterdissen woort op ’t begin vaan de 20ste iew wieneg Limbörgstaoleg theater gesjreve. Momus en de Société Dramatique heelte op te bestoon. Nao d’n Ierste Wereldoorlog woort Limbörg euverspeult mèt ’t Hollands theater.

De wijer oontwikkeling vaan de Limbörgstaolege kemedie kaom oet d’n uterste zuid-oosteleken hook vaan Oos-Limbörg en waor vaan de hand vaan Frans Schleiden. Frans Schleiden (Setterich-Siersdorf (D) 7-3-1896 - Kirchrao 12-7-1955) waor es keplaon wèrkzaom in Viele en ander Limbörgse plaotse. Vaan 1929 bis 1955 waor ’r bestuurslid vaan Veldeke en vaan 1931 tot 1938 hoofdredakteur vaan ’t Veldeke tiedsjrif.
Zien ierste kemediestök woort ter iere vaan ’t viefjäöreg bestoon vaan Veldeke in 1931 opgeveurd, D'r brand va Bellent, e drama i 3 bedrieve i Ville geschit. ’t Waor e stök in drei bedrieve en tössedoor kós me luustere nao meziek vaan ’t Heeles striekorkes. Dit volks speul is gebaseerd op dramatische gebäörtenisse die twiehoonderd jaor deveur plaotsgevoonde hadde, naomelek de brandstiechting op de boerenhoof vaan Bellent, boeveur bekans ’nen oonsjöldege zie leve mós laote. Nog mid-jaore zeveteg woort dit stök in Viele opgeveurd.
Bij ’t Zuid-Limburgsch-Toneel (ZLT) premièrde op 5 augustus 1934 De Koel i Lutterendal, e stök oet 1930. ’t Huidpersoenaasj is ’ne 85-jäörege pestoer, dee geconfronteerd weurt mèt ’t opene vaan ’n koel in zien parochie. Centraol steit ziene breef aon de bisjop, boe-in heer verhaol deit vaan ’t oonheil wat dat mèt z’ch mètbringk en geliek um ziene congé vreug. Allewel bewoondering veur volk, landsjap en cultuur en de angs tot dit verlore geit dudelek in dit stök späölt, kump ouch humor nao väöre en weurt gooderms aofgeve op minseleve en tragiek.
Jef Schillings, d’n huidrolspeuler in D’r brand va Bellent, weurt zelf zoe gepak door de meugelekhede en oetdrökkingskrach vaan de eige taol en wie ’t publiek dedoor gepak weurt, tot heer beslut kemediestökker te speule die aonslete bij de Limbörgse volksaard. Umtot die neet direk besjikbaar waore, zeuk heer kontak mèt de Vlaomse sjriever Jac. Ballings, mèt de vraog of ein vaan zien Hollandstaolege kemediestökker op ze Limbörgs euvergezat maag weure. Amor in de Pastorie of Bij Heernonkel weurt zoe euvergezat nao Bie Hieërnonk, e stök boe-in ’ne blijmeudege pestoer al wat verkierd dreig te goon in ’n gooj riechting wèt te leie. Op 11 augustus 1935 góng Bie Hieërnonk in première, gespäöld door ’t Zuid-Limburgsch Toneel en woort mie es zeveteg kier opgeveurd. Dit succes woort gevolg in 1936 mèt ’n opveuring in Ech vaan De Vrome Leugen vaan Ballings euvergezat op ze Limbörgs oonder d’n titel ’t Pleegkeend, speul van plezeer en leid. ’t Limbörgs Dagblad sjreef tot me zoe geweend waor gewore aon kemedie op z’n Hollands tot Limbörgers bekans vergete waore tot ’t z’ch ouch op ze Limbörgs good leet speule. De eige taol gaof ’t speul direk ’n nui kleur en kloonk edel en veurnaom, boebij in de wäörd ’ne zachte cadans laog wie harmoniërende note. ’t Zuid-Limburgsch-Toneel späölde regelmaoteg Limbörgstaolege stökker, oonder aandere oersprunkeleke stökker vaan de Valkebergsen auteur Pierre Visschers, meh ouch euverzèttinge oet aander taole.
’t Kemediegezèlsjap A.K.D.IJ. oet Sjpawbik gaof in 1936 ’n aontal oetveuringe vaan e stök van Mathijs Reiniersz.,’ne nom de plume vaan R. Ritzen, genaomp De Sjuurkirk va Spaubeek in 1799. Besjreve woort de situatie vaan de preesters en kèrk oonder de Franse rivvelutie. Ein vaan de karakters, ’ne kriemer geneump Nolke Bessems, woort gezeen es e Limbörgs arsjetiep; lösteg, oprech, boezjerend en mèt invoud, e gezoond boereverstand en ’n gooj dosis humor, boedoor heer z’ch oonder gein inkel situatie vaan de wies leet bringe.
In 1938 veurde A.K.D.IJ. nog e kemediespeul vaan Reiniersz. op getiteld ’t Hagelkruus va d’n Braomelenhof.
Kort veur ’t oetbreke vaan d’n Twiede Wereldoorlog, in de zomer vaan 1939, veurt ’t Zuid-Limburgsch Toneel e stök op wat z’ch mèt de vraogstökker vaan deen daag oeterein zèt. Ouch weer gesjreve door Reiniersz. waor ’t stök Ras, blood of bojem of De oerbattaviere van de Lommeleberg. Aofgezeen vaan de rolle vaan de perfesser en zien vrouw is ’t stök gans op ze Limbörgs. In 1810 deit d’n Hollandstaolege perfesser oonderzeuk nao de ras-blood-bojem theorie, boebij de Lommeleberg es proofterrein gekoze weurt. Nolke Bessems, persoenaasj oet De sjuurkirk späölt hei de rol vaan de löstegen Edel-Battaovier.

Tösse 1945 en 1960 vèlt de daarde periood van de nuilimbörgsen tied. In de meujeleken tied vaan de heropbouw nao de bezètting gief ’t wieneg algemein aondach veur ’t Limbörgs. Vooral väöl Veldekelui trèkke daan de kaar en perbere lui devaan te euvertuige tot ’t weerd is veur op ze Limbörgs te sjrieve. Ouch vervèlt Limbörg trök in e conservatief kathelicisme, wat z’n oetdrökking vint in oonder aandere de aonsleting die gezeuk weurt bij de veuroorlogse kemediestökker vaan Frans Schleiden oet Viele, die veural ouch nao d’n Twiede Wereldoorlog wijeren ingank vinde.

Oonder de lèste jaore vaan de bezètting vaan d’n Twiede Wereldoorlog begint Bèr Hollewijn (1907 – 1978) oet Mestreech mèt ’t sjrieve vaan zien werke, die weure opgeveurd door de speulgróp De Kemediespeulers in Mestreech. Zjus zoe wie de literatuur in dees periood is zie werk dudelek gebaseerd op de kathelieke lier en perbeert die lierstèllinge euver zier oeteinloupende oonderwerpe op ’n realistische en veur ederein begriepeleke wies dao te stèlle en zoe dinkwiezes die es verkierd gezeen woorte te bestrije. Neet ummertouw slaag Hollewijn drin ech kemedie te sjrieve. Dèks weurt zie werk gezeen es euverwegend tendensspeul. Tot 1960 bleve De Kemediespeulers hun stökker op ze Limbörgs speule.
Nao 1954 goejde ouch de Speelgroep Geleen z’ch op de opveuring vaan Limbörgse stökker oonder leiing vaan Sjef Nijsten en Max de Bruin. Eder jaor woorte in doorsnei ’n twintegtal veurstèllinge gegeve vaan oersprunkeleke Limbörgstaolege kemediestökker van oonder andere Hub Janssen en Sjef Nijsten. Wijer zörgde Max de Bruin veur euverzèttinge vaan werke vaan Wilfried Wroost, Frans Streicher en Erhard Asmus.
In dees nao-oorlogse periood woorte mie oersprunkeleke werke gesjreve, oonder aandere door A. Ubaghs-Cobbenhagen, Leon Pluymaekers en R. Lambriks, Edgar Theunissen en Karel Matthijs. Harie Loontjens zörgde, wie astrein weurt besjreve, veur ’n euverzètting oet ’t Middelnederlands vaan ’t blijspeul Elckerlyc es Spiegel vaan Zaolegheid van Ederein en Jan van Makske (Jan Wouters) van Van de Vos Reinard en Ederein (Elckerlyc). Frans Vossen vertaolden op ze Limbörgs Shakespeare z’ne Midsummernightsdream es Ein ongerstong vol touvering. Ouch woorte De Kaptein vaan Köpenick en Trijn de Begijn dèks opgeveurd, wat hun de staotus vaan evergreens in de Limbörgse kemedie- en musicalwereld gaof.
Oonder leiing vaan Hun Consten, dee zelf ouch aander stökker vaan Ballings op ze Limbörgs vertaolde, brach ’t Zuid-Limburgsch Toneel in de jaore 1950 veurnaomelek ouch Limbörgstaolege kemediestökker op de buun. In de jaore 1934-1964 zat ’t Zuid-Limburgsch Toneel 26 Limbörgstaolege kemediestökker op de buun en späölde mie es 650 veurstèllinge.

Harie Loontjens (1902 – 1986) is ’nen anderen auteur dee bekind steit in dees periood. Ziene literatuur is door z’n katheliciteit en braafheid evels zier tiedsgeboonde en allewijl verawwerd. Väöl boe zie werk z’ch roontelum drejt weurt good oetgedrök in e werkske wat heer al 1939 doog outkoume genaomp Wat Limbörg heet en wèlt behawwe. ’t Is ’n publicatie boe-aon ouch Jac Schreurs oet Thoear, Frans Schleiden oet Viele en Edmond Jaspar oet Mestreech zouwe mètwèrke.

„LIMBÖRG!
Riek bis te aon al die veursprekers!
Veurgegaange door eus veurawwers
Kaome aandere nao en wee wèt,
Of in de jachtenden tied vaan dit ougenblik
Neet bij us of oonder us leve
Heilege die veer neet kinne:
Simpel Mojerkes wèrkend in hun hoeshawwes;
Vajers ploeterend veur hun kinder
Geisteleke veurgengers vaan ’t volk
Die stèl eweg in deenende Leefde
Geve wat zie te geve höbbe.
Slivvenhierke bewaort ouch dao-in
’t Limbörg vaan vreuger!
Laot us hawwe wat veer höbbe!
Veer höbbe dat vaan Uuch gekrege
En veer zölle mètwèrke oonder Eure zege
Tot ’t blieve zal, zoe wie ’t waor:
EUS LAND!
EUS VOLK!
EUS RELIZJIE!“
(Harie Loontjens, Wat Limbörg heet en wèlt behawwe, Eindhoven, 1939, 16)

Harie Loontjens zien bekindste beuk zouwe zien oet 1941 Kribbelkes; gediechskes in 't Mastreechs,Vief Keersvertèllinge in 't Mastreechs oet 1944 en Wiecker lui; Vertèlsels in 't Mastreechs oet 1946
Gehiel in de geis vaan dee nao-oorlogsen tied pas Loontjens z’n woondersjoen Limbörgstaolege euverzètting vaan Elckerlyc, e Vlaoms-Braobands allegorisch kemediestök of moraoliteitsstök vaan roontelum 1480. Elckerlyc gief ’n symbolische veurstèlling door versjèllende figure te gebruke es eigensjappe vaan lui of relaties van lui. In wieneger es 900 veersregels weure personificaties wie Ederein, God, d’n Doed, Vrundsjap, Däög, Kinnes, Sjoenheid en aandere opgeveurd, mèt God es ierste spreker, dee d’n Doed nao Elckerlyc sjik um häöm verantwoording te laoten aoflègke. Umtot ’nen dudeleke relizjeuze moraol aon de basis vaan Elckerlyc ligk (ederein weurt veur God gerope veur rekensjap aof te lègke) weurt dit ouch e moraoliteitsstök geneump.
’t Thema vaan Elckerlyc is invoudeg. Al drejt z’ch um de indegheid vaan ’t leve en d’n doed, dee de mins oet ’t leve ewegsjäört um rekensjap veur God aof te lègke. Dit waor veural in e Middeliews leve, oonzeker door krengdes en oonophajdeleke polletieke en militair dispute, ’n neet-aoflaotend probleem. Ouch de kèrk lag zwoer de naodrök op ’t leve nao d’n doed.
’t Drama vaan Elckerlyc drejt z’ch um de opvatting tot ’t minselek leve dramatisch is. De mins steit ‚op ’t speul’ en geit ummertouw in de riechting vaan de oontknouping, naomelek ’t oonoontkoumbaar en ieweg oordeil vaan God. Cruciaol daobij is zien verhajding tot d’n däög. Daobij is de mins neet allein. Geholpe door ’t heilsinstituut vaan de kèrk, kint heer z’ch beechte, boot doen en mèt ’t sakkermint vaan de preester ze gewete zuvere en z’n däög herstèlle.

Felix Rutten (Zitterd 13-7-1882- Roeme 22-12-1971) waor al ’ne bekinde en toenaongevende Hollandstaolege kathelieke sjriever tösse 1900 en 1940, wie heer vaanoet zien nui vajerstad Roeme nao d’n Twiede Wereldoorlog ’t Limbörgs veur zien literair werk góng gebruke. Zjus wie Schleiden en Loontjens kump in Rutten zie werk ’ne hank nao kathelicisme en ’t gooj leve vaan vreuger nao väöre, bij Rutten gemingk mèt väöl neo-romantische trèkke.
Felix Rutten studeerde Germaonse filologie in Leuve en promoverde in 1909 in Luik op e proofsjrif euver Vondel. Oondertösse waor heer al bereump gewore es diechter in ’t spoor vaan de Tachtigers, ’n struiming binne de Hollandse literatuur. In 1910 maakde heer de ierste vaan ’ne serie reize door Europa en Noord-Afrika, woevaan heer op z’n Hollands verslaag doog in zien literair reisbeuk. Oonder d’n Ierste Wereldoorlog en ’t decennium denao waor heer weer trök in Nederland. Heer woort ouch bekind es orateur (De Romantiek van Limburg) zoe wie kemediesjriever (Beatrijs). Op 22 fibberwarie 1919 trojde heer mèt Marie Koenen en zie naome z’ch ’n hoes in Gäöl. Zien houwelek mèt Marie Koenen doorde tien jaor en indegde in sjeiing. Nao twie periodes vaan reize vestegde heer ziech op 55-jäörege leeftied veurgood in Roeme. Dao woort heer bekind es de Limbörgse Roemein, dee mèt väöl bekinde en minder bekinde Nederlanders zien leefde veur Roeme deilde. Veur dees Roeme-promotie woort ’m in 1957 op ’t Capitool de medaalje vaan verdeenste vaan de Iewege Stad oetgereik.
Nao ’n lèste reis nao Limbörg in 1938 is Felix Rutten noets mie in Limbörg trök gewees. Meh op ze Limbörgs sjreef heer vaanaof zien zevetegste de meiste van zien gediechte en verhaole. Neet allein bezong heer ’t Limbörg vaan zien jäög, meh ouch zien persoenleke probleme voonte hunne weeg in zien Limbörgsspraokege literatuur. Veur zienen tachtegjäörege verjaordaag woort häöm ’t ierebörgersjap vaan de stad Zitterd verliend. Op 22 december 1971 storf heer in Roeme, op 89-jäörege leeftied.
Vaan Rutten woorte in 1957 ’t keersverhaol Daags veur Krismes en de veerskes Registro, in 1959 Novellen, in 1960 ’t nostaligisch beukske Luuj en laeve: Oet awt Zitterd, in 1971 Et geheim van de Gröb en posthuum in 1971 de blomlezing oet zie Limbörgstaoleg werk Doe bleefs in mich gepubliceerd.

Harie Eussen (1901-1954), ouch soms Hub Eussen geneump, waor ’ne Limbörgstaolegen diechter oet Ransdel bij Klumme, dee es ein vaan de wienege oetzunderinge op de kathelieke geis vaan de nao-oorlogsen tied gelt. Heer zörge veur ’n aander, mie realistische stum in de Limbörgse literatuur. Vaan zie beroop waor ’r kandidaot-notaris.
Neve werk euver ’t Ransdels dialek sjreef heer gediechte en kemediestökker. Vaan zien gediechte zien verspreide oetgaoves behawwe gebleve in ’t tiedsjrif vaan Veldeke, in Mosalect en andere. De mie bekinde zien gediechte wie Perreplujekris en D’r käölderjong. Zien kemediestökker zien Boereblood en Wie d'r Giëleshaof óngergóng.

’n Volgende periood in de nuilimbörgse literatuurhistorie is die vaan de ’68-ers vaanaof 1960 tot 1985, die z’ch teikent door ’t z’ch aofzètte tege de conservatief Roemse traditie en boedoor die kathelieke beweging rap aofbrökkelt. De oonderwerpe weure diverser en de thema's weure minder zeut. Noe versjiene ouch mie beuk en de taol zelf krieg aondach. Versjèl tösse good en slech is 'n thema. In 1976, bij 't 50-jäöreg zjubilei, gief Veldeke 'n blomlezing oet, geneump Mosalect. Gediechter en prozastökker, sommege vaan veur 1925, meh veural väöl vaan denao, vaan sjrievers oet gans Limbörg koume in de bundel veur.

Paul van der Goor (Remun 9 november 1932 – Remun 22 september 1983) is 'ne diechter en sjriever. Al in oktober 1952 publiceerden ’r in ’t tiedsjrif van Veldeke zie gediech Vrunj. Heer zouw tösse 1952 en 1983 in Veldeke zoe’n zesteg gediechte plaotse, woe-oonder in 1977 ’ne bundel vaan 16 gediechte Tösse vreug- en naojaor. Van der Goor is ein vaan de ierste Limbörgse sjrievers dee gein Limbörg-introspectief tekste bringk, meh euver boete-Limbörgse thematiek op ze Limbörgs sjrief, zoe wie zien ervaring vaan ’t mètmake vaan ’ne razzia in ’t Amsterdam oonder de bezètting vaan d’n Twiede Wereldoorlog. Limbörgstaoleg proza heet ’r, in tegestèlling tot Hollandstaoleg proza, vrij wieneg gesjreve. ’t Kinderverhaol Wie Remunj óntsjtange is, boe-in de Christoffellegende nao de Maos in Remun verplaots weurt, en de euverzètting vaan e deil vaan ’t Lucas-evangelie zien dao de oetzunderinge. Vaan häöm zien ouch stökker in Mosalect gepubliceerd. Van 1976 tot aon zienen doed in 1983 waor Paul van der Goor hoofredakteur van ’t tiedsjrif Veldeke.

Léon Veugen (Mestreech 30 oktober 1919 – Narooma (Australië) 3 aprèl 2001), is d’n auteur vaan d’n ierste volwierdege nuilimbörgse roman. Heer kaom oet e slechtersgezin vaan 9 kinder, boevaan heer ’t twieds ajdste keend waor. Z’ne pa had vreuger de wins gehad preester te weure, meh woort oetindelek slechter, wie ’r tot de oontdèkking kaom tot de vrouwlui sjoen bein hadde. Woersjijnelek vaan ziene pa had Léon tot ’r es keend preesterke späölde, mèt e klein altäörke, ’ne kazuifel en al. Op ’t gymnasium aon ’t Henric vaan Veldekecollege in Mestreech kraog Léon vaan z’ne Greeks lieraar dr Witlox zien ierste leefde mèt veur d’n Odyssea vaan Homerus. Denao góng Léon, ziene geloufsinslaag volgend, nao ’t Missiecollege St. Franciscus Solanus in Zitterd, woe heer z’ch veurbereide op ’t preestersjap in de kathelieke kèrk. In Zitterd kaom es vreugen echo veur zie later werk zien passie mèt d’n Odyssea wijer nao väöre, dee heer dao op ’n späölse meneer heet perbere euver te zètte. Zjus zoe wie ziene pa maakde heer die preesteropleiing evels neet aof. Woersjijnelek nao dee Zitterdsen tied heet Léon versjeie jaore boete Limbörg roondgezworve en op kamers in Rotterdam en Den Haag doorgebróch, woe heer oonder aandere freelance wèrkde veur ’t Prinses Irenefonds veur lankdorende kraanke. Daonao wèrkde Veugen veur ’t oetbreke vaan d’n Twiede Wereldoorlog nog op kentoer.
In augustus 1940 woort bij Veugen tbc vasgestèld en mós ’r veur d’n ierste kier in ’t sanatorium vaan Hornerheide opgenome weure. Dat zouw ouch ’nen tied zien woe heer z’ch wijer verdeepde in literatuur, allewel ’r op dat momint neet serieus demèt aon de geng waor. Ein vaan zien aander passies, teikene, kaom dao nao väöre es verstruiing tege de krengde die häöm aon zie bèd geboonde heel. Toch kaom zien ierste gepubliceerde gediech op z’n Hollands e paar jaor later oet in de veerde nómmer vaan Stijl in december 1943 oonder de nom de plume vaan Eugène v. Lon, ’nen annagram vaan ziene naom. Dit Hollandstaoleg gediech, getiteld Overgave, besjreef ei momint vaan mystieke extaas.
Begin 1944 kós Veugen oet Hornerheide trök nao Mestreech. Wie dao e paar daog later ’n aajd-collegake vaan ’m storf op Goje Vriedag, inspireerden ’m dat veur e gediech op z’n Hollands genaomp Goede Vrijdag.
In 1960 versjeen vaan zien hand ’ne sjetsebundel mèt hoegen otobiograofischen inhaajd oonder d’n titel Es God bleef. ’t Zien miemeringe euver vreuger, memories euver zien groetawwers en zien awwers, portrètsjes vaan e volks leve in ’t Mestreech vaan de jaore twinteg en daarteg, veur ’t losbeerste vaan ’t geweld vaan d’n Twiede Wereldoorlog. ’t Is de heile wereld vaan ’n opgreujend keend, wat groet weurt in de sjoet vaan de femilie, groet getrokke weurt mèt ’t gelouf vaan de kathelieke kèrk en z’ch ’ne weeg perbeert te vinde daoboete, op sjaol en in zien direkte umveld.
Al die losse memories heet heer aoneingeveemp mèt ’n acrostichon; de beginlètters vaan eder miemering vörme d’n titel vaan Debussy’s Prélude à l’Après-midi d’un Faune, e meziekstök wat Veugen inspireerde. En zoe heet Veugen ouch mèt zien miemeringe de stumming vaan Debussy’s Prélude getroffe, die vaan ’ne loemege zomerdaag, boebij in de löchtege behaoglekheid van de stèlte vetskes vaan losse memories z’ch aondene, die z’ch biejein vörme tot perelkes vaan vreuger daog.
Es God bleef góng door veer drökke, daomèt aontuinende tot Veugen ze vreuger gelouf tot verhaole in de taol die korter bij ’t volk stoon, en hei dus op z’n Limbörgs gesjreve waore, ouch door ’t volk geleze weure.
Veugen z’n vrouw Mattie zaog evels gein touwkoms in Mestreech. Häör ma en get femilie waore al nao Australië geëmigreerd en ind jaore ’50 begin jaore ’60 vreisde zie de communistische dreiging in Europa. Zie maakde daan ouch ’t besluut tot ’t gezin nao Australië mós emigrere, zier tot verdreet vaan Léon z’n femilie en zeker ouch Léon zelf, dee ouch noe geine ‚nein’ kós zègke. Mattie d’r besluut waor eint wat Léon zie leve zouw teikene en ziene versjäörde zeel ummertouw nao Limbörg trök doog verlange.
Ind jaore zeventeg woort ’r vervreug gepensioneerd en kierde in 1979, gedesillusioneerd euver zie noe vasgeloupe houwelek, nao Limbörg trök. ’n Haaf jaor veur zienen trökkier nao Mestreech voor ’r mèt d’n oto in Australië door e winters landsjap, wat ’m sterk rappeleerde aon de kawwe vastelaovend in Mestreech. Op dat momint wis ’r tot ’r ’ne roman góng sjrieve. De lèste Carneval meinden ’r tot ’r zouw mote heite, allewel ’t verhaol eigelek niks mèt de vastelaovend oet te stoon zouw höbbe. Umtot ’t gevaor bestoont tot lui wel die verbinding zouwe lègke, veranderden ’r op ’t lèste momint d’n titel. Nao bekans nege maond draon gesjreve te höbbe woort op zaoterdag vieftien miert 1980 z’ne Limbörgstaolege roman officieel geprizzenteerd in ’t Kelderke in Mestreech, mèt ’n introductie vaan They Bovens. 'ne Zöch vaan de Iewegheid zouw ’r heite en de oplaog bedroog 2000 stök. Neve versjèllende gezètte-artikele woort heer op 9 mei in ’t ROZ-program De Ronde van Limburg geïnterviewd.
Allewel väöl kleinder in opzat is ’ne Zöch vaan de Iewegheid, zjus wie d’n Odyssea vaan Homerus, ’n episch nostos-verhaol, ’n gesjiechte verboonde mèt ’n thoeskoume of ’nen trökkier. Charles, ’t huidpersoenaasj in ’ne Zöch vaan de Iewegheid verliet zien vajerstad en zwörf nao ’t aander ind vaan de wereld. In ’n complexe vertèlstructuur mèt a-chronologische flashbacks, liet Veugen z’n huidpersoenaasj nao z’nen trökkier trökloere nao ’t leve wat heer achter z’ch had.
D’n hoofpersoen Charles hoejert z’ch tegen ’t ind vaan zie leve oonder eine naomiddag en ’nen aovend memorabel mominte die ’r gekind heet. En oonderwijl maak ’r z’ch e vörke, raochelt ’t op, lègk get mie houtblökskes drop, deveur zörgend tot ’t blief branne. ’t Vuur es metafoor veur zie leve of zien passie. En op väöl mominte in zie leve zien die twie ein. „Ze hadde weer gespäöld mèt ’t vuur vaan vreuger.“, sjrief Veugen es Charles en Penny mèt hun passie speule. Wie heer nao mie es vieftien jaor in Australië weer in Europa aonkaom, haolde Penny häöm op. Heer had veur häör nog ’tzelfde geziech en „ ...al laoge de ouge get deper, ’t vuur waos neet geblös.“ Dat vuur heet ’m zie gans leve besjefteg en wie smertelek ’m dat ze leve op mominte ouch gemaak heet, dezoonder waor ’t mesjiens gaaroet gei leve, of in eder geval neet ’t zijnt.
Vlemkes leke oet dat vuur mèt grèllege figure, zjus zoe wie de grèllegheid vaan ’t bestoon Charles mèt alderlei figure in aonraking bringk. En dat zien in ierste instantie de vrouwlui, die ’m zie leve daan weer mèt vurege passie völle en zjus zoe grèlleg d’n deepsten elend laote mètmake. ’t Is Penny die häöm d’n ierste kier zoe riechteg ’t vuur mèt ’n vrouw liet preuve. Seksualiteit is zoewiezoe get wat Charles wie door de nymph Calypso gevaange hèlt in häör grot vaan passie, ouch naotot heer getrojd is. Miep, Charles z’n vrouw, hoolt ’m eweg oet Mestreech en bringk ’m nao Australië, land vaan Lotus-eters of Cyclope, land boe touveneerse Circé Charles in e wèld zwien veranderd heet. En Miep is neet minder ’n Calypso, die langen tied in Australië geneet vaan zien prizzentie, meh boebij Charles, ouch door zien passie veur Penny, z’ch bejaomerde euver zie Mestreech. Ouch Erika, die zjus wie Penny e momint vaan vurege passie mèt Charles in Australië deilt, is wie prinses Nausikaa vaan de Sjeria, die z’ch gere gans aon Charles wèlt geve en häöm wèlt höbbe. Meh oetindelek zèt Erika häöm ’ne stap wijer op weeg nao hoes en wie in ’t land vaan Persephone kump Charles in aonraking mèt de aborigenes, wie geister vaan lui en aon d’n draank verslaof. Door ’nen doonkeren tunnel, es-of ’nen doorgank versjaffend nao d’n oonderwereld, zeuk heer z’nen Teiresias, in de vörm vaan de aborigene woerzègkster. En wèlwèllend, door zie bloodoffer vaan roeje wien, vertèlt zie häöm tot ’r gemerk is mèt e veerke, wat ’m teikent es iemes dee gein käös heet en ummertouw nao zie nès trök moot. Miep hèlt Charles oetindelek neet gevaange in hun houwelek en stump in mèt ’n sjeiing. Charles ze besluut stoont noe vas en geine sirenezank kós ’m noe mie devaan aof hawwe. Heer mós nao zie Mestreech trök. In tot heer z’ch vaan Miep wèt los te make, bringk ’n daarde vrouw häöm trök nao Mestreech: Tant Yvonne d’r behoofte aon hölp in häören awwerdom en mèt häöre rummetiek gief Charles de meugelekheid veur nao zien vajerstad trök te kiere. Bij zienen trökkier zit heer daan toch nog ummertouw gevaange. Penny liet ’m neet goon, meh gief z’ch ouch neet gans aon ’m. Heet Charles bij häör, zjus zoe wie Odysseus bij z’n Penelope, ouch nog aof te rekene mèt aander leefstes?
Veugen liet ouch in Charles ’n leveshajding doorsjiene, die aofstik bij ’t planmaotege, georganiseerde en fanatieke vaan zien Hollandse vrouw Miep. Wie Charles vaan Spinoza wèt, ligk ’t groetste genot beslote in ’t kinne vaan God. God en al van ’t leve zien ein en ’tzelfde. Al kinne en al aonveule is de sleutel vaan ’t gelök. Dat is euverigens get wat Charles z’ch nao z’n jäög meister heet mote make. Zien (kathelieke) relizjie, die heer vaanoet zien jäög mètgekrege had, waor zoe oongelökkegmakend, in häör hajding nao beleving vaan al vaan ’t leve en veural de seksualiteit, tot Charles daomèt iers mós aofrekene ietot ’r zienen eige weeg nao God vinde kós. Es ist Dir gesagt, Mensch, was gut ist..., rappeleert Charles z’ch vaan cantaat 45 vaan Bach. En lui woort vreuger veurgehawwe wat good waor. Zoe dèks tot ’t Charles z’n stroot oet kaom.
Wie ’r z’ch euver ’t gelouf vaan ziene keendstied eweggezat had, waor veur Charles de weeg ope nao zien eige oontdèkking vaan God. Heer geluifde neet aon touwval, meh oet ervaring wis heer tot al ’n beteikenis had, ’nen depere zin en tot e mins good draon doog veur de signaole die ’r opvóng in ach te numme. Druim zien dudeleke signaole veur Charles, boemèt heer z’ch perbeert oeterein te zètte, zjus zoe wie gedachtes die spontaan in häöm opkoume op mominte tot heer örges euver in bedink steit.
Typerend veur die leveshajding is wat gebäörde op ’nen daag boe-aon Charles trökdach vaan wie ’r in Zitterd woende. Heer had e paar daog vrij en besloot z’ch euver te lieveren aon ’t Lot, de loup vaan gebäörtenisse, dee wie door touwval bepaold liekent, meh door God ineingezat weurt. Heer zöl die daog doorbringe, weitende allein tot heer in Mestreech zöl indege. Via ’n bös nao Berg aon de Maos, die aon de statie te wachte steit en boevaan heer veult tot ’r ze moot numme, begint ’r zien reis. In de bös kump de memorie vaan z’n ierste seksueel ervaring umhoeg en daodoor wèt ’r tot ’r deen daag ’n vrouw moot höbbe. De sjrik sleit ’m in ze lief, want geit heer daan neet de verkierde kant oet, nao Berg aon de Maos? Geit ’r dao wel ’n vrouw vinde? Meh daan rappeleert ’r z’ch tot ’r z’ch aon ’t Lot had euvergelieverd en liet ’r ’t Lot gewere. En dat Lot liet ’m dinke aon dat veer euver de Maos nao Belsj Eisde, ’t ‚eldorado vaan de sjuinsmarcheerders’. Euver e peedsje aon d’n aandere kant vaan de Maos, wat ummertouw mie begreujd waor door e portaol vaan cannadas weurt ’r geveurd nao dat eldorado. Heer vroog z’ch aof wie ’r aon ’n vrouw kós koume. ’n Print vaan d’n Ingelbewaorder die op zien kamer hóng geit ’m door de kop en op dat momint dwarrelt e bleedsje op z’ne kop. Heidoor twiefelt ’r of ’r wijer moot goon. Waor dit e teike? Meh z’n lös krijg de euverhand en heer geit wijer.
En ’t is die lös, die ’m veurt nao dat verdach hoes, dee horeknal boe heer Penny vint. Die lös, zjus zoe wie Penny, zouw ’m zie gans leve neet loslaote. Ouch neet es heer kort drop Miep liert kinne, boe heer mèt trojt en twie kinder krieg. Eigelek voolt heer neet väöl veur Miep, want ze hadde teväöl ruizing euver flawweköl, meh nao same al biejein te höbbe veur e huiske en de vrun te zien trouwe, trojde heer toch mèt Miep.
Nao jaore waor ’r nao Belsj Eisde trökgegaange veur z’ch euver Penny te laoten informere. Zie had oonderwijl ’ne rieke maan opgedoon, had ’nen twierling en woende in Visé. Dat doog ’m zoe pijn in z’ne zeelzak tot niks mie mèt Charles te beginne waor. Miep naom ’t besluut tot heer eweg mós vaan Mestreech door nao Australië te emigrere. Meh Charles stoont allein mer in bedink tösse Penny en vertrèkke mèt vrouw en kinder. Mèt Miep en de kinder al veuroet gesjik zaot ’r z’ch op de lèsten daag vaan carneval te bezoepe. En dao veurt ’t Lot Penny weer bij ’m aon, boemèt heer ’n hiel verleie deilt op de lèsten daag vaan de vastelaovend, es-of mörge en de touwkoms neet bestoon. En is ’t verwoonderlek tot ’t Lot dat op d’n daag veur Asselegoonsdag liet gebäöre? Charles beleef in ’n roesj zien passie mèt Penny mesjiens wel ’t huugdepunt vaan zie leve. En d’n daag denao is d’n daag boe-op, nao dat huugdepunt „... ’t kruus vaan stervend leve (...) graw op edere mins...“ steit gesjreve.
En in ’t lèste chapiter vint Charles d’n heerd, boe-aon heer oonder ’t dinke aon al zien memories zoeväöl aondach besteid heet, gans oet, meh ’t had wieneg zin veur dat vuur aon te hawwe. Heer wouw allein nog mer get meziek opzètte en naodinke. Das musikalische Opfer vaan Johann Sebastian Bach. Charles z’nen Odyssee is eine dee häöm detouw veurt z’ne weeg nao God te vinde. Bach: Es ist Dir gesagt, Mensch, was gut ist und was der Herr von Dir fordert, nämlich Gottes Wort halten, und die Liebe üben und demütig sein vor Deinem Gott. D’n teks dee Bach gebruukde steit gesjreve in ’t Aajd Testament bij de proffeet Micha in Chapiter 6, Veers 8: ER hat dir, o Mensch, gezeigt, was gut ist und was der Herr von dir wünscht (erwartet): gerecht zu sein, die Gnade zu lieben, und in Demut zu wandern mit deinem Gott. Belankriekste oonderdeil is de genaoje veur leef te höbbe, wat ’n verbintenisverhajding tösse God en de lui en ouch veur de lui oonderein oetdrök. Charles z’n lèste gedachtes, wie ’t tied woort veur offers te bringe, waore ’n meditatie op die cantaat en dee biebelteks. Z’nen tied vaan Liebe üben, zoonder iers te doen wat iers gevraog weurt, nämlich Gottes Wort halten, waor veurbij. Noe mós ’t allemaol in de zjuste volgorde gebäöre en veural neet vergete demütig te zien. Liebe üben waor ’m neet lesteg gewees. Heer heel vaan ’t leve en väöl lui. De reis, die Charles gemaak heet, veurt häöm oetindelek nao deen trökkier, dee veur ederein eweggelag is, nao God trök.
En oondaanks die ervaringe is Charles of mesjiens ouch wel Veugen zelf neet bitter euver zie leve. Väöraof nump heer e citaot vaan Homerus oet d’n Odyssea op: „Want ’ne maan dee door minneg bitter ervaring is gegaange en wied eweg gewees is, kint zelfs vaan zienen elend genete, nao verloup vaan tied.“ En dat genete, dat deit me mèt Veugen, vaan de sjoenheid vaan zien vertèlkuns en de meneer boe-op heer Charles of mesjiens ouch z’n eige liet veure in e leve wat ’m gegeven is. Tot dat levesverhaol noets trökvèlt in geweeklaog of door melancholie lesteg te digerere is, is neet allein Veugen z’n vertèlkuns te daanke, meh ouch de vrijlöstegheid boemèt ’r tegen ’t leve aonloert.
Mèt ’ne Zöch vaan de Iewegheid heet Veugen d’n ierste volwierdege Limbörgstaolege roman gesjreve. De thema’s die heer gebruuk zien binne de Limbörgstaolege literatuur vrij uniek. ’t Trökkiermotief, op ’nen Homerische leis gezat, de beleving vaan z’n seksualiteit en wie die in zie leve ’n bepaolende rol späölt en ’t umgoon mèt gelouf boeten ’t raomwerk vaan de kathelieke kèrk zien vernuiend en taboedoorbrekend. Allewel heer trökloert nao zie geleef leve en zien memorie polies um te kinne genete vaan mètgemaak genot en leid, vervèlt heer noets in nostalgie. ’t Aonreure vaan de aontrèkkingskrach vaan ziene geboortegroond en de dudeleke bevesteging vaan z’n Limbörgse identiteit neve ’n Hollandse of Australische, veurt nörges tot ’n euvermaotege chauvinistische inkleuring. Wat nog ’t mies oontreurt in ’t book is de ierleke openhertegheid boemèt heer stökskes vaan e leve deilt en dat dörf te laote zien es gewoenweg ’ne mins en al wat dat mèt z’ch mètbringk, zoonder veurbehaajd.

De ’68-er ginneratie in Limbörg, boe Léon Veugen deil vaan oetmaakde, heet d’n aonstoet gegeve veur de wijer rieping vaan de Limbörgstaolege literatuur. Allewel heim, historie en katheliek gelouf neet gans zouwe aofdoen es geleefde oonderwerpe, liekende de weeg ope te ligke veur ’ne breie wejjer vaan sjriefmotieve. En nao Léon Veugen laog in eder geval de weeg ope veur volwierdege Limbörgstaolege romans, die noe door mierdere Limbörgse sjrievers gesjreve zouwe weure.

Jac. Linssen (Brach 24-1-1922) z’ne roman oet 1996 Leef en leid in vreuger-jaore verhaolt euver de bewoeners vaan Brach in 1918 en wie zie z’ch door de lestegen tied vaan de Spaonse Griepepidemie woorstelde. Jo Cobben (Aelse 1938) sjreef in 2003 ’ne roman De drie èngele van Aelse, woe-in heer drei ingele, Sjang, Lewie en Geel veurstèlt. In d’n hiemel weite zie aon Petrus zoeväöl gooj zake euver Aelse te vertèlle, tot dee hun verlof gief veur nao Aelse trök te goon en dat Aelse vaan noe mèt dat vaan vreuger te vergelieke. Alletwie de sjrievers höbbe de wins neve de aw taol ouch de aw gebruke en tradities vaan hun heim vas te lègke. Zie doen dat evels op ’n verfiender meneer es hun veurgengers en allewel religie ’n rol späölt, stoon de aspekte vaan ’t aldaogs leve dudeleker op de väörgroond, dit kier in ’ne volwierdege roman.

Ger Bertholet (Klumme 1948) is acteur, sjriever, diechter, zenger en vertaoler van kemediestökker, dèks oonder de nom de plume vaan Zjèr Rapaille. Oonder dit pseudoniem waor heer bij de radio-umroop Limbörg actief in ’t Verdreet van Limburg. Ind jaore tachteg rezjisseerde Bertholet de kemediegróp De Bron oet Norbik. Heer is ’ne väölzijege kunsteneer, dee columns sjrief, radioprogramme prizzenteert en theater maak. Veur oetdrökking te geve aon zien alter ego, de veurdrachskunsteneer Zjèr Bataille, heet heer de Stiechting Theater- en Danswèrkplaots KWANT in Zitterd opgeriech.
Oet 1999 stamp zie book Sjweitberg, wat ’n selèktie inhèlt vaan zienen alweekse column bij ’t Verdreet van Limburg. Hei-in weurt euver alderhande zake vaan de inwoeners vaan e fictief, meh arsjetiepisch Limbörg stedsje gesproke. Oonderwerpe wie veurbehoodsmiddele, erotiek, wèrkmaansleid, en d’n Twiede Wereldoorlog koume drin veur. Wijer zien vaan häöm oonder andere gediechter in versjèllende Veldeke publicaties, de theatermonologe Knötsj, Puen d´r Vuurmond, sjat en Mim en d’n operateks Marthe bekind.

Max de Bruin bewèrk veur ’t theatersezoen 2006/2007 ’nen theatermonoloog genaomp Pommere nao e Duitstaoleg stök van Felix Mitterer. In ’n pakkende veurstèlling späölt heer ’nen awwe maan mèt zie leve zoonder vräög in e bejaordehoes. De plezerege herinneringe vaan vreuger koume hoeg, meh ouch al wat ’m aofgepak weurt. Centraol steit zie geveul vaan oonmach, nao zien gedwónge opnaome in dat bejaordehoes en zienen oonwinbare stried tegeneuver de regeleers die zie leve noe bepaole.

Wim Kuipers (Neel 1939) sjrief gediechte en verhaole op z’n Hollands en ze Limbörgs. Kuipers studeerde Nederlands en heet jaore es journalis gewèrk in versjèllende stei boete Limbörg en ouch bij Dagblad De Limburger in Mestreech. Oonder andere mèt Paul Prikken is heer eine vaan de veurtrèkkers veur ’t Algemein Gesjreve Limbörgs (AGL).
Vaan zien taolrubriek Lètterbak in Dagblad De Limburger is in 1988 e book versjene. Vaan häöm koume ouch oonder andere bij oetgeverij TIC oet Moeles en sjaelevaeger in 1999, Platlandj, gedichten uit Neel in 2000 en Kaoleries vaan 2002.
Door Joep Leerssen weurt de poëzie vaan Kuipers zoe umsjreve:
„Innerleke monologe vaan vreigelere, manskerels mèt e sjöldeg gewete of bittere herinneringe, wat trökgraove in ’t verleie – wie ’t waor, of wie ’t mesjiens ouch neet waor, wat fout is gegange, en veurwat tot ’t verleie toch wie ’n femme fatale blief trèkke ... monologe van lui mèt doezend stumme in de kop, wat verdwaold zien tösse hun gedachtes en herinneringe, in ’n Limbörg wat vertrouwd en grotesk tegeliek is: dat is ’t werk van Wim Kuipers.“
(Leerssen, Joep, in: Kuipers, Wim, Kaoleries, TIC Mestreech, 2002, 76.)
In 2000 kraog Wim Kuipers de dreijäörlekse pries veur de Limbörgse volkscultuur. Wijer vertaolde heer in 2006 vaanoet ’t Hollands nao ’t AGL ’t scrip veur de Limbörgstaolegen tillevisiesoap De Hemelpaort.

’t Ind vaan de twintegste iew en ’t begin vaan de einentwintegste bringk de Limbörgse taol ummertouw mie sjrievers vaan groet formaot. Joep Leerssen, Raymond Clement, Frits Criens, Jeanne Alsters – van der Hor, Colla Bemelmans en Toos Schoenmakers-Visschers zien inkele vaan de naome vaan sjrievers die z’ch mèt oetereinloupende oonderwerpe in de Limbörgse taol besjeftege.

Bronnelies
Bakker, F., Kruijsen, J. (e.a.), Het Limburgs onder Napoleon; Achttien Limburgse en Rijnlandse dialectvertalingen van ‚De verloren zoon’ uit 1806-1807, Gopher Utrecht, 2007.
Bloemen, C., Maastrichts toneelleven; Drie eeuwen Maastrichts theater, 2den drök, Leiter-Nypels Mestreech, 1966.
Deschamps, J., Catalogus van de tentoonstelling van Middelnederlandse handschriften uit beide Limburgen 17 juli – 25 augustus 1954, Provinciale Bibliotheek te Hasselt, 1954.
Franquinet, E., Figuren uit de geschiedenis der Maastrichtsche dialect-litteratuur, Eigen Volk Scheveningen, 1931.
Frère, P. J., inleiding, in: Frère, J., Druvig Bukske, Cultuurfonds Groot-Limburg Dilsen, 1982.
Gorissen, A., De abdis en de zwerver; Marie Koenen en Felix Rutten en hun huwelijksjaren in Geulle, Marie Koenen Comité Geulle, 2005.
Jaspar, E. J. H., Wat eedere Mastreechteneer in verband mèt te annexatie-planne deent te weite, roond 1920.
Knuvelder, G., Vanuit wingewesten,; een sociografie van het zuiden, Brand’s Hilversum, 1930.
Loontjens, H., Wat Limbörg heet en wèlt behawwe, Eindhoven, 1939.
Noten, H., „Jao diech höbs us aon ’t hart gelege“; Het leven van Fons Olterdissen, Stichting Fons Olterdissen, 1996.
Overtocht, jaorgank 1, oetgaof 1, Verantwoording.
Rutten, F., Terugblik 1880- 1930, Prof. Dr. Timmersstichting en Stadsarchief Sittard-Geleen, 2003.
Schillings, H., Toneel en theater in Limburg, van Gorcum Assen, 1976.
Spronck, L., De Maastrichtse dialektliteratuur voor 1840, in: Miscellanea Trajectensia, Werken LGOG nr. 4, 435-495.
Spronck, Lou, Felix Rutten: Doe bleefs in mich; bloemlezing uit zijn dialektwerk, De Lijster Maasbree, 1982.
Tervooren, Helmut, Van der Masen tot op den Rijn; ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur im Raum von Rhein und Maas, Historisches Verein für Geldern und Umgegend (105), 2005.
Vervuurt, A., 130 jaar Schinderhannes in Roermond 1865 – 1995, Werkgroep Schinderhannes Roermond, 1995.
Weelen, P., Ha! Tsjeng! Boem!, Limburgse Revues, Operettes en Musicals, TIC Mestreech, 2004.

http://www.dbnl.org/tekst/cali002onde01_01/cali002onde01_01_0008.htm (5-11-2007).
http://www.encyclopediabelgica.com/index.php/Elckerlyc (4-5-2008).
http://www.kunstbus.nl/literair/elckerlijc.html (4-5-2008).
http://www.veldeke-valkeberg.nl (28-9-2007).
http://www.zjaerbataille.nl/ (16-6-2008).