Limbörg had in d’n tied groofeweg tössen ’t ind vaan ’t Frankisch riek en 1600, zjus zoe wie in ieder tije, ’n taolpositie die neet mèt die vaan ’t groetste gedeilte vaan de Lieg Len euvereinstumde. Spraokkundeg gief ’t al in de vreug Middeliewe ’n deiling in de Lieg Len, boebij de westeleke Lieg Len (mèt Vlaondere, Holland en Braobant) dudelek aofgesjeie stoon vaan ’t oostelek gelege Maos-Riengebeed. ’t Limbörgs volgden in deen tied zien eige spraokoontwikkeling, die väöl mie geriech waor op ’t oostelek gelege Rienland. De groete spraoktegestèllinge binne de Lieg Len waore dus die tösse Wes en Oos. Wes waor Vlaondere, Zieland en Holland, mèt Wes-Braoband en Utrech es bufferzones. Oos waor oonder andere Oos-Braoband, Limbörg en ’t aonpaolend Riengebeed.

Oet oonderzeuk is trouwens gebleke tot tösse 1288 en 1400, nao de Limborchse Successie-oorlog boebij Braoband es euverwinner oet de bös kaom, zier wieneg Braobandse beïnvloding vaan de Limbörgse sjrieftaol heet plaotsgevoonde. De Loonse graove vaan Wes-Limbörg waore beveurbeeld dudelek op cultuurcentra in de Duitse len georiënteerd. Wijer waore woersjijnelek ouch kleinder Limbörgse stei cultuurcentra vaan woe-oet taolgebruuk oetgestraold woort, wat in de res vaan Limbörg prestiesj had.

In Vlaondere, Braoband en Holland begóste evels aonzatte veur minder typische dinger neet mie volges de oetspraok vaan ’t eige dialek te sjrieve en te keze veur ’n spelling die in dat gans spraokgebeed geleze kós weure. Boe veurziechteg Vlaondere ouch begint mèt de eige literair produktie, is ’t dat Vlaoms wat iewe later de basis gelag heet veur de latere Hollandse sjrieftaol. ’t Braobands zouw z’ch wijer nao de taol vaan de westeleke Lieg Len trèkke en nao ’t Vlaoms de meiste beïnvloding veur de later sjrieftaol vaan de Hollenders zörg drage. Wat evels ’ne groeteren aonzat gaof veur ’n greujende einheid tösse Vlaondere, Holland en Braoband waor de rap in gebruuk koumende ambteleke sjrieftraditie, boebij ouch ’t Vlaoms weer ’n pioniersrol gespäöld heet.

’t Limbörgs stoont gans apaart vaan dees oontwikkeling en heet vaanaof ’t begin neet aon d’n aonzat veur dees gezaomelek gesjreve standerdtaol vaan Vlaondere, Braoband en Holland mètgedoon. De Limbörgse traditie en veural de sjrieftraditie waor dutelek geriech op ’t Duits Riek. ’t Feit tot Limbörg e paar iewe deveur oonderdeil oetmaakde vaan ’t hartland vaan Karolingisch Europa zöl netuurlek deveur gezörg höbbe tot ’t daodoor cultureel nao Aoke gedrejd stoont en mèt de rögk nao ’t noorde en ’t weste. Vlaondere, Braobant en Holland laoge in ’nen aanderen invloodssfeer es Limbörg. De Limbörgse taol en cultuur is daorum neet doorgedrónge in dees gebede, meh dat beteikent ouch tot de Limbörgse spraok en cultuur neet in verbinding stoont vaan de spraok en cultuur vaan Vlaondere, Braobant en Holland.

Latien, wie ouch gebrukelek oonder de Franke, zouw nog iewelank de sjrieftaol blieve, boebij ’t gebruuk vaan de volkstaol in de sjeem stoont. In väöl gedeiltes vaan de Lieg Len voont d’n euvergank vaan Latien nao de volksspraok neet direk plaots, meh dèks nao ’n korter of langer euverganksperiood op ze Frans. Dees ambteleke stökker waore dèks oerkondes, veural euver groondbezit vaan groetgroondbezitters of kèrkeleke instèllinge.
De rechspraok gebäörde evels ouch in de volkstaol, meh tot de twelfde iew is amper get devaan opgesjreve gewore, en es dat toch gebäörde, daan doog me dat op ze Latien.

In de Lieg Len bestoont evels in deze Middeliewsen tied nog ummertouw gein inkel standerdtaol. Allewel ’t aonzatte gaof veur ’ne gesjreve gezaomeleke standerd in Vlaondere, Holland en Braoband, had eder streek en dèks eder stad z’n eige dialek. Ouch door gans Limbörg woort e soort regionaol versjèllend Middellimbörgs gebruuk es ambsspraok, veur oerkondes, sjinkings- koup- of heuraktes, rechsspraok, testaminte, zoe wie euver ’t algemein euverheidsdocuminte.

Limbörg nump hei in vergelieking mèt de res vaan de Lieg Len ’n bezunder positie in. Door gans Limbörg woorte langer es in de res vaan de Lieg Len, naomelek tot in de mid-veertiende iew, oerkondes op ze Latien opgestèld. Vaan dezen tied, tot aon 1300, zien neet väöl Limbörgstaolege documinten euvergelieverd gewore. In ’t corpus-Gysseling, e register vaan alle tekste oet de Lieg Len oet deen tied, zien biejein 7 Limbörgstaolege teksten oet ’t Maos-Riengebeed trök te vinde. Dat beteikent neet tot neet mie gesjreven is gewore, meh op de vraog wiezoe neet mie trökgevoonden is, is gei dudelek antwoord te geve.
Toch begós de volkstaol in de daartiende iew ouch in Limbörg sterk op te koumen es euverheidstaol. ’t Gief umvankrieke geujereregisters vaan Aldenbiesen vaanaof 1280 en in Tungere woorte in 1277 oerkondes in de volksspraok gesjreve. Oet ’n oerkonde vaan 1243 oet Zitterd bliek tot in deen tied Limbörgs al es ambsspraok gebruuk woort. Ouch in Mestreech woorte charters gesjreve in de eige spraok. Oet ’t Statutebook vaan Mestreech vaan 1380 en versjèllende aander Mestreechter oerkondes bliek tot ouch in Mestreech Limbörgs es ambsspraok gebruuk woort in de veertiende iew. In arsjieve vaan de aw gemeinte Heerle gief ’t ouch stökker die wieze op ’t gebruuk vaan Limbörgs es ambsspraok in de 15de en 16de iew.

Lankzemaon begint wel ’nen umslaag te koume. Op ’t ind vaan de 16de en ’t begin vaan de 17de iew kump rap veraandering in de iewenaw polletieke en religieus situatie vaan ’t Maos-Rienland. De eigeleke oonderriense machcentra, die vaan ajdsheer de polletiek in dat gebeed bestump hadde, woorten aon de kant gesjove door aandere die z’ch touwgank tot ’t gebeed versjafde.
Veur Limbörg beteikende dat ’n wijer verbrökkeling, die ouch op de Limbörgse taol zienen indrök zouw make. Vaanaof 1555 gaof ’t beveurbeeld in Zitterd al ’n vervenging vaan Middellimbörgse sjrieftraditie veur de Hoegduitse. Vaanoet ’t noorde mingde z’ch de Hollandse Rippebliek mèt häöre gerifformeerd-calvinistischen inslaag in Limbörg in. Vaanoet ’t weste, mèt Breusel es huidplaots, gaof ’t de Habsbörgers es belankriekste rivaol vaan de Hollenders. Heibij woort de Hollandse spraok ummertouw mie es dominante spraok ingeveurd, es vervenging vaan de Limbörgse. Dees polletieke oontwikkelinge zörgde deveur tot de iewelang traditie vaan de Limbörgse spraok aofgebroke woort, boebij de literatuur ’t lankzemste op dees gedwónge verandering zouw reagere.

Bronnelies
Frings, Th., Ginniken, van, J., Zur Geschichte des Niederfränkischen in Limburg, in: ZfdMaa 13-14 (1918-1919), 97-208.
Israel, J. I., De Republiek 1477-1806, 5e druk, Van Wijnen Franeker, 2001.
Jappe Albers, W., Oorsprong en geschiedenis van de Limburgers, Elsevier Amsterdam, 1981.
Kessen, A., Over de taal der oudste Limburgse, niet-literaire bronnen, in: Ts. 13 (1934), 280-297.
Linssen, C. A. A., Historische opstellen over Lotharingen en Maastricht in de Middeleeuwen, Van Gorcum Assen/Maastricht, 1985.
Moors, J., De oorkondentaal in Belgisch-Limburg van circa 1350 – 1400, Brussel, 1952.
Noldus, L., Opmerkingen bij het dialect van Belgisch Zuid-Limburg in de 13e, 14e en 15e eeuw, in: Leuvensche Bijdragen 28 (1936), 65-93.
Robinson, O. W., Old English and its closest relatives; A survey of the earliest Germanic languages, Stanford University Press, 1992.
Tervooren, Helmut, Van der Masen tot op den Rijn; ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur im Raum von Rhein und Maas, Historisches Verein für Geldern und Umgegend (105), 2005.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.
Vries, de, J. W., Willemyns, R., Bruger, P., Het verhaal van een taal; negen eeuwen Nederlands, Prometheus Amsterdam, 1993.
Willemyns, R., Het verhaal van het Vlaams; De geschiedenis van het Nederlands in de Zuidelijke Nederlanden, Standaard Uitgeverij Antwerpen, 2003.

http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/en/anltexte.htm (28-5-2008).