’t Maos-Rienland, boetouw eus allewijleg Limbörg huurt, gelt es ein vaan de belankriekste Europese literatuurlandsjappe vaan de twelfde iew. Dees plaots heet ’t neet vaanwege eige innovatief prestaties, meh mie door de transferpositie die ’t innaom. Oet de Romaonse cultuur woorte belankrieke literatuurmotieve gehaold, die daan wijergegeve woorte nao ’t aonpaolend Germaons spraokgebeed in riechting zuie, zuid-ooste en ooste. Evels ouch in de riechting vaan Vlaondere en Brabant woort de Limbörgse literatuur wijergegeve.

De bookproduktie in ’t Limbörgs Maosland waor in de èlfde en twelfde iew op e niveau zoe wie nörges neet in de Lieg Len en zelfs gans Noord-Europa. Oet de Limbörgse kluusters zien manuscripte gekoume, die e vakmaansjap vaan Europese alluur aontuine. Ouch aander cultuurutinge, allemaol verboonde aon ’t relizjieus leve, zoe wie arsjitektuur, miniatuurkuns, ivoorsnijkuns en sjèlderkuns waore vaan diezelfde oetzunderleke kwalliteit. Contrair aon aander literair vörm, gief ’t veur de twelfde en daartiende iew wieneg veurbeelde vaan lyriek, veural hoofse lyriek, oet ’t Maos-Riengebeed.

Veural ’t werk vaan Henric vaan Veldeke weurt in de Duitse traditie zoe geïerd. Henric vaan Veldeke woort geneump nao de plaots boe heer vaandan kaom. Dit Veldeke laog, nao me allewijl aonnump, in de naobersjap vaan Hesselt. Woersjijnelek greujde Veldeke op roontelum adel en geistelekheid en, wat veur iemes vaan zienen achtergroond geweente waor, heet ’r ouch ’n geisteleke opleiing gehad, die in deen tied in ’t Limbörgs Maosland euveral te kriege waor. Oet zie werk kump ouch nao väöre tot heer vleujend waor in de veurluipers vaan ’t Frans en Duits, zoe wie ’t Latien. Nao me meint waor heer ’ne wereldgeisteleke, dee es klerk deens doog veur versjeie hiere, boebij heer neet allein literatuur sjreef, meh ouch ambtelek sjriefwerk verriechde.
Veldeke heet e vrij homogeen corpus geproduceerd mèt vrij wieneg variante. Heer is eine vaan de wienege Middeliewse troubadours, dee boete epiek ouch lyriek gesjreven heet en daobij behuurt heer ouch tot ein vaan de meis creatief en vröchbaar diechters. Veldeke z’n mojerspraok waor Limbörgs, meh väöl van zie werk is euvergelieverd geworen in dialekte die mie tege Hollands en Duits aonligke. Dit is de reie wiezoe ouch de Hollandse en Duitse literatuur häöm es veurvajer vaan hun literatuur opgenomen höbbe.

Veldeke z’nen Eneas is woersjijnelek al veur 1170 opgezat en d’n epiloog veur 1190 gesjreve gewore. De Roman d’Eneas, wat de inspiratie veur Veldeke z’nen Eneas waor, is vaan kort deveur vaan roond 1160. Dit beteikent tot ’t Limbörgs Maosland dus in ing cultureel kontak mèt ’t Anglo-Noormannisch keuningshof stoont. ’t Manuscrip is veurtot ’t veerdeggesjreve waor door Veldeke aon de graovin vaan Kleef oetgeliend gewore en woort geklajd door ’nen Thuringsen edelmaan. Nege jaor later woort Veldeke oetgenudeg door Hermann vaan Thüringe veur aon zien hof ’t book te koume aofmake. Neet gans dudelek is of dee roman oersprunkelek op ze Limbörgs gesjreve is gewore.

Ein vaan de bekinder leder vaan Veldeke is zie leed euver d’n hoofse leefhöbber Tristan, wat z’ch groetendeils drejt um zien aleuverheersende leefde veur keuningin Iseut (Isolde). Tristan is gesjik häör oet Ierland es broetwerving veur ziene keuning op te hole en per oongelök drinke zie op ’t sjeep oonder d’n trökweeg mèt z’n twieje oet ’ne leefdeskelk, boedoor zie ieweg aonein verboonde weure.

Zie breid talent tuinde Henric vaan Veldeke ouch mèt zien Sintervaoslegende, boedoor heer boete epiek en lyriek ouch ’t genre vaan de besjrieving vaan heilegeleves meisterde. Mèt z’n mie es 6000 veerze euvertröf de Sintervaoslegende alle tot deen tied touw in de volksspraok gesjreve legendes. De Sintervaoslegende is opgedeild in twie lang chapiters mèt zoe’n dreidoezend veerze eder. ’t Ierste doorlöp ’t leve vaan Sintervaos; ’t twiede geit euver de abondante woondere die Sintervaos nao z’nen doed verriech heet.
De ajdsbekinde versie, die fragmintarisch euvergelieverd geworen is, stamp vaan roontelum 1220. De taol boe-in heer sjreef waor gans Limbörgs, boebij heer geperbeerd heet e soortemint vaan algemein Limbörgs te sjrieve, door deveur te zörge tot ’t nörges in zie werk ’n dudelek locaol accent gaof.
Ouch vaan Veldeke z’ne lyriek gief ’t allein nog mer Hoegduitse bronne, meh ouch hei klink regelmaoteg z’n Limbörgse mojertaol door, boedoor dudelek is tot Veldeke z’ne poëzie op ze Limbörgs sjreef veur e Limbörgs publiek. Denao is ’t verhoegduits veur ’n aander publiek demèt te dene.

Tot in Limbörg de traditie vaan ’t sjrieve op ze Limbörgs in de twelfde iew nao Veldeke veurtbestande heet, steit wel vas. Allewel wieneg tekste gevoonde gewore zien, kump oet ’n oerkonde vaan de bisjop vaan Luik vaan 1202 nao väöre tot alle vaan ketterij verdachte beuk euver ’t Heileg Sjrif ingelieverd móste weure. Gans dudelek weurt aongegeve tot heitouw ouch beuk in de Germaonse volksspraok, dus wat veer noe Limbörgs neume, behuurde. Boete Limbörg is in aander gedeiltes vaan de Lieg Len geinen inkele literairen teks bekind. De ierste tekste oet Braoband koume pas ’n gooj iew nao Veldeke.

Ein vaan die wieneg aander Limbörgse tekste oet de twelfde iew kump oet ’t umveld Remun en Heinsberg en is ein vaan de ajdste hoofse romans, d’n Trierse Floyris. Oet de Romaonse traditie euvergenome vertèlt dee roman euver de leefdesgesjiechte vaan Floyris en Blancheflor, de groetawwers vaan Sjarel de Groete, dee zelf e literair motieffiguur vaan de Maos-Rien regio waor. ’t Fragmint is ’t ajdste wat vaan dezen teks in ’t Germaonse spraokgebeed gevoonden is gewore.

De reis vaan Sint-Brandaon is e woonderverhaol oet de twelfde iew. ’t Dreug illeminte in z’ch wie geistelek en wereldlek, heldeverhaol en heilegeleve, informatie en ammusemint, ’t sacraole en ’t späölse. Zievaartgesjiechtes, e Homerisch Odyseeverhaol, aajdierse sjeepvaartvertèlsels, visioene vaan aandere werelde en legendes, zoe wie Middeliewse bokekinnes woorte in ei verhaol ineingevlöch. ’t Is ’n arsjetiepisch zieverhaol, boebij ’t huidpersonaasj, d’n ab Brandaon, z’ch op zie begief, zeukentere nao zin en z’n eige. ’t Verhaol zelf wortelt in rieke tradities en verwies nao d’n heilegen Ier Brandaon (Brénainn) vaan Clonfert, dee roond 575 nao 0 op bekans hoonderdjäörege leeftied gestorven is en boe-euver väöl gesjiechtes vertèlt woorte.

De daartiende iew levert weer mie fragminte vaan Limbörgstaolege manuscripte op. De Limbörgsen Aiol zien euvergelieverde fragminte vaan meugelek nao 1220. ’t Drejt z’ch um ’nen epischen teks, dee ein vaan de väöl verhaole vaan keizer Sjarel de Groete vertèlt en gesjreve moot zien gewees door ’nen tiedgenoot vaan Veldeke. De spraok vaan d’n teks is ’t Limbörgs vaan deen tied, meugelek oet de naobersjap vaan Venlo. Oersprunkelek heet d’n teks ’n gooj hoonderdviefteg blajer of tiendoezend veerze gekind. De Franse bronteks is meugelek roontelum 1170 oontstande en de ierste Limbörgse umzètting devaan al in de twelfde iew. Dees fragminte zien evels de ajdste die gevoonde zien gewore, awwer es de Hollandse, Italiaonse en Spaonse euverzèttinge. D’n auteur, zoe wie de naom vaan d’n euverzètter, zien neet bekind.

Fragminte vaan Limbörgse vaktaol of de taol vaan weitesjappeleke tractaote koume oet Noord-Limbörg in de vörm vaan de zoegeneumde Limbörgse Gezoondheidsregels. Dees woorte in 1253 in de marge vaan ’ne Latiense kalender gesjreve.
’t Oonderriens Moraolbook, wat oet de periood tösse 1270 en 1290 stamp, kump oet ’t umveld vaan Venlo. Anders es de veurgaonde tekste is dit book ouch gei verhaol, boe-in hoofse of heilege helde en hun leve besjreve weure, meh ieder ’n blomlezing vaan moralisaties, euverweginge en citaote vaan gelierde otoriteite, boebij abstrakte en theoretische regels op ze Limbörgs in wäörd gezat woorte. ’t Book trèk trök op ’t Moralium dogma philosophorum, wat woersjijnelek door Guillaume de Conches vaan de kathedraolsjaol vaan Chartres en de Sorbonne roond 1120 gesjreve waor. De huidbronne zien neet christeleke auteurs, meh ieder de klassieke Roemeinse, wie Cicero, Seneca en aander Roemeinse sjrievers.
Ouch weer e fragmint wat euvergelieverd is gewore, vaan örges in de daartiende iew en gesjreve in ’t Limbörgs oet ’t Venlose umveld, is Henric en Claredamye. ’t Drejt z’ch um ’nen avventuurleke kruusvaarders- en leefdesroman, dee ouch al in de twelfde iew in ’t Romaonse spraokgebeed bekind waor euver d’n trökkier vaan Henric van Noormandië oet d’n Oriënt, boe heer Claredamye, de dochter vaan de keuning vaan Mekka veur z’ch wón.

Wijer zien nog väöl ander aw Limbörgse tekste vaanoet de daartiende iew bekind, dèks ouch allein oet fragminte. De Lunder Leder/Gediechter oet ’t begin vaan de 13de iew, die de leefde es thema höbbe, weure ouch es Limbörgs gezeen, mèt get Braobandse en Gelderse illeminte drin. ’t Leve vaan Sinte Lutgart door Willem van Affligem, zoe wie ’t zoegenaomp Limbörgs Leve van Jezus stammen oet ’t lèste kwaart vaan de daartiende eeuw (1275-1300). In Münche woort recentelek e daartiende-iews teksfragmint gevoonde vaan e Frans ridderverhaol wat ’ne slaag tösse Sjarel de Groete z’n tróppe en de Saracene besjrief. ’t Liekent trop tot de spraokoersprunk vaan deen teks ouch veurnaomelek in Limbörg ligk. E vreug veurbeeld vaan leefdesredes is wijer ’t Mestreechter fragmint vaan roontelum 1280.

De Limbörgse Sermoene, woersjijnelek vaan roontelum 1300, zien ’n biejeinzeumering vaan 48 handgesjreve preke en traktaote, die oets biejeinzaote bij ’n viefhoonderd manuscripte en vreug drökke. ’t Zien de ajds-bekinde preke in ’t Limbörgs spraokgebeed en aofkomsteg oet ’t zuid-oostelek Maosland. Aandere plaotse ’t korter in de naobersjap vaan Sint-Truie. Woersjijnelek veure de tekste trök op Middelfrankische en Latiense tekste, meh d’n oersprunk is neet zeker. E groet deil vaan ’t handsjrif is bij us gekoume es ’n umzètting vaan 35 vaan de oersprunkelek 39 Duitse Sankt Georgener Predigten, boebij daan 7 preektekste touwgevoog zien gewore, die ’t lije en sterve vaan Zjezeke centraol stèlle. Wijer zien neve de 7 preektekste, die e gehiel liekene te vörme, ouch 9 aander tekste touwgevoog gewore, die oonderein minder samehank vertuine. Es motieflijn in die 9 tekste kump evels wel de leefdesmystiek nao väöre, die de brennende leefde veur Slivvenier oetdrök. In dees Sermoene is oonder andere ’t Mestreecher Passiespeul opgenome.

Roontelum 1360 weure versjèllende legendes vaan heilegeleves, die ’n iew teveure door Willem vaan Affligem besjreve zien gewore, door ’ne Franciscaoner paoter, Broeder Geraert, obbenuits oonder han genome. Ouch e fragmint vaan mierdere doezende veerze euver ’t leve vaan d’n heilege Trudo, stiechter vaan de abdij vaan Sint-Truie, weurt roontelum 1400 in de Limbörgse volksspraok opgeteikend. Roond 1400 waor kinnelek zuidwestelek Limbörg, veural de umgeving roontelum Sint-Truie e zwuurtepunt vaan legendediechting. Ouch de umgeving roontelum Mestreech, Mezeik en Venroj numme deil aon de euverzètting vaan legendes vaan heilegeleves in de eige spraok. Oonder de 13de en wijer ouch de 14de iew waor Limbörg bekind es land boe väöl legendes heerkaome. In ’t veerde kwaart vaan de 15de iew kump nog ’n kleinder legende oet Mestreech die heilegeleves op ze Limbörgs besjrief, geneump ’Mestreechter heilegeleve’. Oontstande in ’t Mestreechter Begaordehoes St. Bartholomeus, weurt hei-in de leves vaan èlf heilege besjreve, boe-oonder veer Limbörgse, naomelek Servaos, Trudo, Lambèr en Rombod.

Roontelum 1400 stèlt ’ne Kartuizer mónnik e compendium mèt meditaties euver ’t leve vaan Christus same genaomp ’Bonaventura-Ludolfiaonse leve vaan Zjezus’. ’n Aander veurbeeld vaan zoe soortemint meditatie zien de Meditationes de passione Christi vaan Jordanus von Quedlinburg, boe-in de lijensgesjiechte vaan Zjezus wie opgeteikend in ’t Johannesevangelie vertèld weurt. Heivaan zien väöl umzèttinge in eus spraok behawwe gebleve in eus regio.

Midde 15de iew gief ’t euverzèttinge in de volksspraok vaan de Imitatio Christi vaan Thomas von Kempen. Ouch in Limbörg, oonder aandere oet ’t Begaordehoes St. Bartholomeus in Mestreech, ’t Zjerusalemkloester in Venroj, ’t Agnetekloester in Mezeik, ’t Norbertinessekloester in Houtem en ’t Emmauskloester vaan de Tertiarisse in Remun kump heivaan ’n exemplaor.

Oet ’t noorde van Oos-Limbörg stamp ouch e Limbörgs Beibook oet de 15de iew, kinnelek door einen auteur biejeingezeumerd en in zien of häör hand opgesjreve gewore mèt ’n veerhoonderdtal gebeie. De spraok die gebruuk weurt is dudelek Limbörgs, mèt get invlode oet de umligkende gebede. De gebeie waore woersjijnelek in e kloester biejeingezeumerd. D’n oersprunk devaan oondudelek. ’t Book zelf heet ’n rieke en systematisch geklasseerde biejeinzeumering vaan gebeie, vaan e gebed tot de Heilege Dreivöldegheid, tot d’n Hiemelse Vajer, Zjezeke, gebeie vaan passie, vaan vief wónde, de zeve bloodoetstortinge, gebeie oonder de mèsse, gebeie veur d’n oontvangs vaan ’t Heileg Sakkermint en denao, gebeie tot Selvrouw en op ’t ind die tot versjèllende populair heilege.

Oet e zamelhandsjrif vaan de twiede hèlf vaan de vieftiende iew oet ’t Windesheimer kloester St. Maria ter Noot Gods in Tóngere koume de Tungerse leder, die oonderdeil vörme vaan e manuscrip mèt oonder aandere Latiense preke, tractaote en riemgebeie. ’t Gief versjèllende leder, boevaan ’rs tien in de toenmaolege Limbörgse volksspraok gevat zien.

Oet ’t Mezeiker Agnetekloester koume op ’t begin vaan de zestiende iew veurbeelde vaan ’ne creatieven umgank mèt tekste, veural gebeie. Zès handsjriften oet deen tied tuine de literair besjefteging vaan dees vrouwlui aon.

Veural oet de noordoostelek rand vaan ’t Maos-Rienland weure vaanoet de 16de iew lederbeuk euvergelieverd. Bekind daovaan zien e dozien leder oet ’t Venlo-Gelders Hoesbook vaan ’t begin vaan de 16de iew en vaan ’t ind vaan de 16de iew de Venlo-Gelderse Lederbiejeinzeumering. De leder besjeftege z’ch veural mèt de leefde, boe-in veural de Middeliewse leefdeszank nog naoklink. ’t Venlo-Gelders Hoesbook is wijer ’n bron veur veural de leefdescompleminte.

Bronnelies
Israel, J. I., De Republiek 1477-1806, 5e druk, Van Wijnen Franeker, 2001.
Janssens, J. D., In de Schaduw van de Keizer; Hendrik van Veldeke en zijn tijd (1130–1230), Walburg Pers Zutphen, 2007.
Jappe Albers, W., Oorsprong en geschiedenis van de Limburgers, Elsevier Amsterdam, 1981.
Linssen, C. A. A., Historische opstellen over Lotharingen en Maastricht in de Middeleeuwen, Van Gorcum Assen/Maastricht, 1985.
Robinson, O. W., Old English and its closest relatives; A survey of the earliest Germanic languages, Stanford University Press, 1992.
Tervooren, Helmut, Van der Masen tot op den Rijn; ein Handbuch zur Geschichte der mittelalterlichen volkssprachlichen Literatur im Raum von Rhein und Maas, Historisches Verein für Geldern und Umgegend (105), 2005.
Ubachs, P. J. H., Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Verloren Hilversum, 2000.
Vries, de, J. W., Willemyns, R., Bruger, P., Het verhaal van een taal; negen eeuwen Nederlands, Prometheus Amsterdam, 1993.
Willemyns, R., Het verhaal van het Vlaams; De geschiedenis van het Nederlands in de Zuidelijke Nederlanden, Standaard Uitgeverij Antwerpen, 2003.

http://www.ned.univie.ac.at/publicaties/taalgeschiedenis/en/anltexte.htm (28-5-2008).